एआई सिर्जित तस्बिर
रामायण केवल धर्मग्रन्थ होइन, शासन, नेतृत्व, शक्ति र नैतिकताको गहिरो पाठ पनि हो। त्यसका पात्रहरूलाई केवल राम्रो र नराम्रो भनेर छुट्याउनु पर्याप्त हुँदैन। विशेष गरी रावणको चरित्रले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ। उनी विद्वान् थिए, शिवका परम भक्त थिए, कुशल प्रशासक थिए र शक्तिशाली राजा पनि थिए। तर यति धेरै गुण हुँदाहुँदै पनि उनी पराजित भए। कारण थियो, आफ्नै कमजोरीमाथि नियन्त्रण गर्न नसक्नु।
रावणका दश शिरलाई धेरैले मानवका दश अवगुणको प्रतीक मान्छन्। ती हुन्, काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद (घमण्ड), मत्सर, अहंकार, स्वार्थ, अन्याय र अविवेक। आजको नेपाललाई हेर्दा प्रश्न उठ्छ, के ती दश शिर केवल पौराणिक कथामा सीमित छन्, वा हाम्रो शासन प्रणाली, राजनीति र सार्वजनिक जीवनमा नयाँ रूप लिएर उपस्थित छन्?
पछिल्लो समय नेपाल सरकार र प्रधानमन्त्री बालेन शाहका निर्णय तथा कार्यशैलीबारे व्यापक बहस भइरहेको छ। धेरैले उहाँलाई परिवर्तनको प्रतीकका रूपमा हेर्छन् भने धेरैले सरकारको निर्णय प्रक्रिया, समन्वय र लोकतान्त्रिक अभ्यासबारे प्रश्न उठाइरहेका छन्। लोकतन्त्रमा समर्थन र आलोचना दुवै आवश्यक हुन्छन्। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ, कुनै पनि देश एक व्यक्तिको इच्छा, लोकप्रियता वा एकल निर्णयले मात्र अगाडि बढ्दैन। देशलाई बलियो बनाउने कुरा व्यक्ति होइन, संस्था, कानुन र सामूहिक नेतृत्व हो।
रावणका दश शिरलाई आजको नेपालको सन्दर्भमा हेर्दा पहिलो शिर अहंकार देखिन्छ। अहंकार भनेको आफूले भनेको मात्र सही ठान्नु हो। शासनमा आत्मविश्वास आवश्यक हुन्छ, तर फरक विचार सुन्न नसक्ने अवस्था खतरनाक हुन्छ। लोकतन्त्रमा प्रधानमन्त्री, मन्त्री, संसद्, न्यायपालिका, कर्मचारी संयन्त्र र नागरिक समाज सबैको भूमिका हुन्छ। यदि निर्णय प्रक्रिया संवादभन्दा आदेशमा आधारित हुन थाल्यो भने त्यो लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुने संकेत हो।
दोस्रो शिर क्रोध हो। असन्तुष्टि र आक्रोश जनतामा पनि छ र राजनीतिमा पनि। भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, सुस्त विकास र राजनीतिक अस्थिरताले नागरिक निराश छन्। तर राज्य सञ्चालन क्रोधले होइन, धैर्य, कानुन र विवेकले गर्नुपर्छ। तात्कालिक लोकप्रियताका लागि गरिएका निर्णय दीर्घकालीन रूपमा सही नहुन पनि सक्छन्।
तेस्रो शिर लोभ हो। नेपालमा भ्रष्टाचार अझै पनि सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ। सार्वजनिक सम्पत्तिलाई निजी सम्पत्तिजस्तो व्यवहार गर्ने प्रवृत्ति समाप्त नभएसम्म कुनै पनि सरकार सफल हुन सक्दैन। भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियान व्यक्ति विशेषविरुद्ध होइन, प्रणाली सुधारका लागि हुनुपर्छ।
चौथो शिर मोह हो। सत्ताप्रतिको मोह, पदप्रतिको मोह र आफ्नै निर्णयप्रतिको मोहले नेतृत्वलाई वास्तविकता देख्न दिँदैन। लोकतन्त्रमा सत्ता स्थायी होइन। जनताको विश्वास नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।
पाँचौं शिर मद अर्थात् घमण्ड हो। इतिहासले देखाएको छ, जनताको समर्थन पाएपछि आफूलाई अचुक ठान्ने धेरै नेता अन्ततः असफल भएका छन्। आलोचना लोकतन्त्रको शत्रु होइन, सुधारको अवसर हो। आलोचना सुन्न सक्ने नेतृत्व नै दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन्छ।
छैटौं शिर मत्सर हो। नेपालमा राजनीतिक दलहरूबीच सहकार्यभन्दा प्रतिस्पर्धा बढी देखिन्छ। राम्रो कामको प्रशंसा गर्नुको सट्टा असफल बनाउन खोज्ने संस्कृतिले राष्ट्रिय हितलाई कमजोर बनाएको छ। सरकार र विपक्षबीच स्वस्थ बहस आवश्यक हुन्छ, व्यक्तिगत द्वेष होइन।
सातौं शिर स्वार्थ हो। राज्य सञ्चालनको केन्द्रमा जनता हुनुपर्छ। यदि निर्णयहरू राजनीतिक लाभ, व्यक्तिगत छवि वा तात्कालिक लोकप्रियतालाई केन्द्रमा राखेर गरिन्छ भने त्यसले दीर्घकालीन सुधार ल्याउन सक्दैन। लोकतन्त्रमा निर्णयको मापन तालीले होइन, परिणामले हुन्छ।
आठौं शिर अन्याय हो। कानुन सबैका लागि बराबर हुनुपर्छ। यदि सामान्य नागरिकका लागि एउटा नियम र शक्तिशाली व्यक्तिका लागि अर्को नियम हुन्छ भने राज्यप्रतिको विश्वास समाप्त हुन्छ। सुशासनको आधार निष्पक्ष कानुन हो। नवौं शिर अविवेक हो। आजको अविवेक भनेको शिक्षा नहुनु मात्र होइन। विशेषज्ञको सुझावलाई बेवास्ता गर्नु, तथ्यभन्दा भावनामा निर्णय गर्नु र संस्थागत प्रक्रियालाई कमजोर पार्नु पनि अविवेक हो। आधुनिक राज्य भावना र आवेगले होइन, तथ्य, योजना र विधिबाट चल्छ।
दशौं शिर कामना वा असीम शक्ति चाहना हो। कुनै पनि नेतृत्वले आफूलाई राज्यभन्दा ठूलो ठान्न थाल्यो भने लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ। प्रधानमन्त्री, मन्त्री वा कुनै पनि सार्वजनिक पद संविधानको सीमाभित्र रहनुपर्छ। संस्थाभन्दा व्यक्ति ठूलो हुने संस्कृतिले अन्ततः देशलाई नै कमजोर बनाउँछ।
नेपालको इतिहासले एउटा कुरा सिकाएको छ। कुनै पनि एक नेता, एक दल वा एक विचारले देश बनाएको छैन। संविधान सामूहिक सहमतिबाट बनेको हो। लोकतन्त्र पनि सामूहिक जिम्मेवारीबाट नै बलियो हुन्छ। त्यसैले वर्तमान सरकार र प्रधानमन्त्री बालेन शाहको नेतृत्वको मूल्याङ्कन पनि यही आधारमा हुनुपर्छ। सुधारका प्रयास स्वागतयोग्य छन् भने तिनलाई संस्थागत बनाउनुपर्छ। आलोचना भए त्यसलाई सुन्नुपर्छ। लोकतन्त्रमा प्रश्न सोध्नु विरोध होइन, जिम्मेवार नागरिकको कर्तव्य हो।
रामायणको अन्तिम सन्देश रावणको मृत्यु मात्र होइन। त्यो अहंकारमाथि विवेकको, अन्यायमाथि न्यायको र एकल शक्तिमाथि धर्मको विजय हो। भगवान् रामले पनि युद्ध एक्लै जितेका थिएनन्। लक्ष्मण, हनुमान, सुग्रीव, विभीषण र सम्पूर्ण वानर सेनाको साथ थियो। त्यो कथा आफैंले सिकाउँछ कि महान् लक्ष्य पनि सामूहिक प्रयासबाट मात्र पूरा हुन्छ।
आज नेपाललाई पनि यही शिक्षा आवश्यक छ। प्रधानमन्त्री जति सक्षम भए पनि, सरकार जति लोकप्रिय भए पनि, देश एकल निर्णय, एकल सोच वा एक व्यक्तिको इच्छाले चल्दैन। देश चलाउन बलियो मन्त्रिपरिषद्, सक्षम कर्मचारीतन्त्र, स्वतन्त्र न्यायपालिका, उत्तरदायी संसद्, सक्रिय नागरिक समाज र कानुनको शासन आवश्यक हुन्छ।
यदि हामीले रावणका दश शिरलाई केवल दशैँमा जलाउने प्रतीकका रूपमा मात्र बुझ्यौं भने त्यो कथा अधुरो रहन्छ। तर यदि हामीले ती शिरलाई आफ्ना कमजोरी, राजनीतिक संस्कार, शासन प्रणाली र सार्वजनिक जीवनमा खोज्न थाल्यौं भने मात्र रामायणको सन्देश आज पनि जीवित रहनेछ।
नेपालको वास्तविक प्रश्न प्रधानमन्त्री बालेन शाह सफल हुन्छन् कि असफल भन्ने होइन। वास्तविक प्रश्न यो हो, के हाम्रो शासन प्रणाली व्यक्ति केन्द्रित हुनेछ, कि संस्था केन्द्रित? किनभने इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ, एकल सोचले सत्ता जित्न सकिएला, तर राष्ट्र निर्माण गर्न सकिँदैन।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1764146706.png)
