एआई सिर्जित तस्बिर
नेपालको राजनीति धेरै आन्दोलन, बलिदान र परिवर्तनको इतिहास बोकेको राजनीति हो। राणाशासनको अन्त्यदेखि बहुदलीय व्यवस्था, जनआन्दोलन, गणतन्त्र र नयाँ संविधानसम्म आइपुग्दा नेपाली जनताले धेरै आशा गरेका थिए। ती आशा केवल सरकार परिवर्तनका लागि थिएनन्, जनताको जीवन परिवर्तनका लागि थिए। तर आजको राजनीतिक अवस्थालाई हेर्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ, के नेपालको राजनीति वास्तवमै जनताको लागि भइरहेको छ, कि दल, गुट र नेताहरूको स्वार्थका लागि मात्र?
आज अधिकांश नेपाली नागरिकको साझा गुनासो एउटै छ। राजनीतिक दलहरू जनताका समस्या समाधान गर्नुभन्दा आफ्नै आन्तरिक विवाद, गुटबन्दी, शक्ति संघर्ष र पदको राजनीतिमा बढी व्यस्त देखिन्छन्। संसददेखि सडकसम्म, पार्टी कार्यालयदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म, विकासका विषयभन्दा राजनीतिक समीकरणका विषयले बढी स्थान पाइरहेका छन्। यसले जनतामा निराशा बढाइरहेको छ।
यही सन्दर्भमा एउटा पुरानो नेपाली उखान निकै सान्दर्भिक लाग्छ, "केटा केटी आए, गुलेली खेलाए, मट्याङ्ग्राको सत्यानाश।" यसको अर्थ जिम्मेवारीपूर्ण विषयलाई खेलजस्तो व्यवहार गर्दा अन्ततः नोक्सान सबैको हुन्छ भन्ने हो। नेपालको वर्तमान राजनीतिलाई हेर्दा पनि धेरै नागरिकले यही अनुभूति गरिरहेका छन्। राजनीति दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितभन्दा तत्कालीन राजनीतिक लाभमा केन्द्रित हुँदै गएको जस्तो देखिन्छ।
नेपाली कांग्रेस नेपालको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक राजनीतिक शक्ति हो। लोकतन्त्र स्थापना, नागरिक अधिकारको रक्षा र राजनीतिक परिवर्तनमा यसको योगदान ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण छ। त्यसैले जनताले कांग्रेसबाट सधैं परिपक्व नेतृत्वको अपेक्षा गरेका छन्। तर पछिल्ला केही वर्षमा कांग्रेसभित्र देखिएको गुटीय राजनीति, नेतृत्वबीचको प्रतिस्पर्धा र आन्तरिक असमझदारीले पार्टीको छविमा प्रश्न उठाउने अवस्था सिर्जना गरेको देखिन्छ।
नेपाली कांग्रेसको चर्चा गर्दा जननायक विश्वेश्वरप्रसाद (बी.पी.) कोइराला को विचारलाई सम्झनु अपरिहार्य हुन्छ। बी.पी. कोइरालाले केवल लोकतन्त्रका लागि संघर्ष मात्र गर्नुभएन, उहाँले राष्ट्रिय एकता, प्रजातान्त्रिक समाजवाद, नागरिक स्वतन्त्रता, आन्तरिक लोकतन्त्र र जनमुखी शासनलाई नेपाली कांग्रेसको मूल आधारका रूपमा स्थापित गर्न खोज्नुभयो। उहाँको विश्वास थियो कि पार्टीभित्र विचारको बहस हुन सक्छ, तर अन्ततः संगठनात्मक एकता, अनुशासन र राष्ट्रिय हित सबैभन्दा माथि हुनुपर्छ। उहाँले व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाभन्दा संस्थालाई बलियो बनाउने संस्कृतिमा जोड दिनुभएको थियो।
यही सन्दर्भमा हिजो बी.पी. कोइरालाको स्मृतिमा नेपाली कांग्रेसका तर्फबाट फरक फरक स्थानमा आयोजना भएका कार्यक्रमका तस्बिर र समाचार सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा देखिए। यसले धेरै कार्यकर्ता र सर्वसाधारणको मनमा एउटा स्वाभाविक प्रश्न जन्मायो, के हामीले बी.पी. कोइरालालाई केवल तस्बिरमा माल्यार्पण गरेर सम्झियौं, कि उहाँले देखाउनुभएको एकता, आन्तरिक लोकतन्त्र, सहकार्य र जनसेवाको आदर्शलाई पनि व्यवहारमा उतारिरहेका छौं? यो प्रश्न कसैलाई दोषारोपण गर्नका लागि होइन, आत्मसमीक्षाका लागि हो। यदि बी.पी.को विचारलाई साँचो अर्थमा सम्मान गर्ने हो भने त्यो केवल स्मृति सभामा सीमित हुनु हुँदैन। पार्टीभित्रको एकता, पारदर्शिता, लोकतान्त्रिक संस्कार र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वमा उहाँको विचार प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ। बी.पी.को वास्तविक सम्मान उहाँले देखाएको मार्गमा हिँड्नु हो, केवल उहाँको नाम उच्चारण गर्नु मात्र होइन।
लोकतान्त्रिक पार्टीभित्र विचार फरक हुनु अस्वाभाविक होइन। तर ती मतभेद सार्वजनिक प्रतिस्पर्धा र शक्ति प्रदर्शनमा परिणत हुँदा त्यसले पार्टीभित्र मात्र होइन, जनतामा पनि नकारात्मक सन्देश दिन्छ। कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक जिम्मेवारीलाई सम्झँदै संगठनात्मक एकता, स्पष्ट नेतृत्व र साझा उद्देश्यमा केन्द्रित हुन सके देशको राजनीतिमा अझ प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छ।
त्यस्तै, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय नेपाली राजनीतिमा नयाँ आशाको रूपमा भएको थियो। परम्परागत दलप्रति निराश भएका नागरिकले नयाँ सोच, नयाँ नेतृत्व र नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको अपेक्षा गरेका थिए। छोटो समयमा उल्लेखनीय जनसमर्थन प्राप्त गर्नु आफैंमा ठूलो उपलब्धि थियो। तर पछिल्लो समय यस पार्टीभित्र पनि मतभेद, नेतृत्व शैली, निर्णय प्रक्रिया र गुटबन्दीबारे सार्वजनिक बहस हुन थालेका छन्। नयाँ पार्टी हुनु चुनौतीपूर्ण कुरा हो, तर परिवर्तनको वाचा गर्ने दलले आफ्नो आन्तरिक लोकतन्त्र, पारदर्शिता र संस्थागत निर्णय प्रक्रियालाई अझ बलियो बनाउन आवश्यक हुन्छ। यदि नयाँ दलले पनि पुरानै राजनीतिक शैली दोहोर्यायो भने जनताले खोजेको परिवर्तन अधुरो रहनेछ।
नेपालका कम्युनिस्ट दलहरूको इतिहास पनि एकता र विभाजनको चक्रमा घुमिरहेको देखिन्छ। समय समयमा पार्टीहरू एक हुने, निर्वाचनमा सहकार्य गर्ने, सरकार गठन गर्ने र केही समयपछि पुनः विभाजन हुने क्रम लगभग नियमितजस्तै बनेको छ। विचारधारामा बहस हुनु स्वाभाविक हो, तर व्यक्तिगत शक्ति संघर्ष, नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा वा पदका कारण हुने विभाजनले देशको राजनीतिक स्थिरतालाई कमजोर बनाउँछ। यसको असर केवल दलभित्र सीमित रहँदैन, सरकार, नीति निर्माण, लगानीको वातावरण र समग्र अर्थतन्त्रमा पनि पर्छ। देशलाई स्थायित्व चाहिएको बेला अस्थिर राजनीतिले विकासको गति सुस्त बनाइरहेको छ।
नेपालको राजनीतिक बहसमा जनताका वास्तविक मुद्दा क्रमशः पछाडि पर्दै गएको अनुभूति हुन्छ। प्रत्येक निर्वाचनअघि रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणका प्रतिबद्धता गरिन्छन्। तर निर्वाचन सकिएपछि सत्ता समीकरण, मन्त्रालयको भागबन्डा, सरकार परिवर्तन र दलगत रणनीतिका समाचारले प्राथमिकता पाउँछन्। आज पनि लाखौं नेपाली रोजगारीका लागि विदेशिन बाध्य छन्। वैदेशिक रोजगारीबाट आएको रेमिट्यान्सले अर्थतन्त्र धानेको छ, तर देशभित्र रोजगारी सिर्जना गर्ने दीर्घकालीन योजना पर्याप्त देखिँदैन। किसानले उत्पादनको उचित मूल्य पाउन संघर्ष गरिरहेका छन्। युवाहरू अवसरको खोजीमा विदेश गइरहेका छन्। साना व्यवसायी आर्थिक दबाबमा छन्। उद्योगहरू अपेक्षित रूपमा विस्तार हुन सकेका छैनन्। यस्ता विषयमा सबै दलबीच साझा राष्ट्रिय दृष्टिकोण बन्नुपर्ने हो, तर राजनीतिक बहस अझै पनि व्यक्तिकेन्द्रित र दलकेन्द्रित देखिन्छ।
आज सामाजिक सञ्जालले राजनीतिलाई अझ खुला बनाएको छ। पहिले बन्द कोठामा हुने धेरै गतिविधि अहिले केही मिनेटमै जनतासम्म पुग्छन्। नागरिकहरूले नेताहरूको बोली मात्र होइन, व्यवहार पनि नियालिरहेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा आउने प्रतिक्रियाले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ। जनताले अब केवल सभा, भाषण वा शक्ति प्रदर्शन हेर्न चाहँदैनन्। उनीहरू एकता, समन्वय, परिणाम र जिम्मेवारीपूर्ण नेतृत्व हेर्न चाहन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा हुने आलोचना केवल विरोध होइन, राजनीतिक दलहरूका लागि आत्मसमीक्षाको अवसर पनि हो।
नेपाललाई अहिले अर्को आन्दोलनभन्दा बढी आवश्यक प्रभावकारी शासन हो। अर्को नाराभन्दा बढी आवश्यक परिणाम हो। अर्को गुटभन्दा बढी आवश्यक राष्ट्रिय सहमति हो। सरकार परिवर्तन मात्र विकासको आधार बन्न सक्दैन। नीति, योजना र कार्यान्वयनमा निरन्तरता आवश्यक छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, पर्यटन, सूचना प्रविधि, जलविद्युत्, पूर्वाधार र रोजगारी जस्ता विषयलाई दलगत राजनीति भन्दा माथि राख्न सकियो भने मात्र देशले अपेक्षित गति लिन सक्छ।
भ्रष्टाचार नियन्त्रण, कानुनको समान कार्यान्वयन, सार्वजनिक खर्चमा पारदर्शिता, योग्यताका आधारमा नियुक्ति र नागरिकप्रति उत्तरदायी शासन अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो। राजनीति सेवा हो भन्ने संस्कार बलियो नभएसम्म लोकतन्त्रको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुन सक्दैन। जनताले नेताको भाषणभन्दा कामको मूल्यांकन गर्न थालेका छन्। यही परिवर्तनलाई राजनीतिक दलहरूले समयमै बुझ्न आवश्यक छ।
नेपालको भविष्यप्रति आशावादी हुने पर्याप्त आधार पनि छन्। युवा जनशक्ति, प्राकृतिक स्रोत, पर्यटन, कृषि, जलविद्युत्, सूचना प्रविधि र उद्यमशीलताको सम्भावना विशाल छ। सही नीति, स्थिर सरकार, सक्षम नेतृत्व र निजी क्षेत्रसँगको सहकार्यबाट नेपालले आर्थिक रूपमा ठूलो फड्को मार्न सक्छ। तर त्यसका लागि दलगत स्वार्थभन्दा राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ।
अन्ततः नेपालको राजनीति कुनै एक दल, एक नेता वा एक विचारधाराले मात्र सफल बनाउन सक्दैन। नेपाली कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक भूमिका अनुसार आन्तरिक एकता सुदृढ बनाउनुपर्छ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। कम्युनिस्ट दलहरूले बारम्बारको विभाजनको चक्र तोडेर स्थिर र नीतिमुखी राजनीति गर्नुपर्छ।
तर यी सबैभन्दा माथि एउटा कुरा रहन्छ, जनता। जनतालाई गुटबन्दी होइन, सुशासन चाहिएको छ। शक्ति संघर्ष होइन, रोजगारी चाहिएको छ। आरोप–प्रत्यारोप होइन, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य चाहिएको छ। सत्ता जोगाउने खेल होइन, देश बनाउने नेतृत्व चाहिएको छ। लोकतन्त्रको वास्तविक सफलता चुनाव जित्नुमा होइन, जनताको जीवनस्तर सुधार्नुमा हुन्छ। जब राजनीतिक दलहरूले यो सत्यलाई व्यवहारमा उतार्नेछन्, तब मात्र नेपालको राजनीति साँच्चै जनमुखी बन्नेछ र जनताले खोजेको समृद्ध, स्थिर र समावेशी नेपालको सपना पूरा हुने दिशामा देश अघि बढ्नेछ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1780635603.gif)
-1784970764.png)
-1764146706.png)
-1784873618.png)
