विकास नागरिकको जीवन सहज बनाउन गरिन्छ। सडक विकासको मेरुदण्ड हो। सडकले गाउँ, सहर र बजारलाई जोड्छ, आर्थिक गतिविधिलाई विस्तार गर्छ, रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्छ र नागरिकको आवागमनलाई सहज बनाउँछ। तर विकासको अर्थ सडकको चौडाइ बढाउनुमा मात्र सीमित हुँदैन। विकास त्यतिबेला सार्थक हुन्छ, जतिबेला त्यसले नागरिकको जीवनस्तर उकास्छ, उनीहरूको घर–आँगन सुरक्षित राख्छ, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण गर्छ र भावी पुस्तालाई सुन्दर तथा व्यवस्थित समाज हस्तान्तरण गर्छ।
यही सन्दर्भमा काठमाडौंको सीतापाइला–रामकोट–भीमढुंगा सडकको भविष्यबारे गम्भीर बहस आवश्यक छ। सडक स्तरोन्नति र विस्तार आवश्यक छ। तर सडक विस्तारका क्रममा ठूलो संख्यामा घरधुरी विस्थापित हुने, ऐतिहासिक तथा धार्मिक सम्पदा नष्ट हुने र नागरिकको जीवनभरको कमाइ जोखिममा पर्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ भने त्यसको विकल्प खोज्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो।
सडकको मापदण्ड र नागरिकको अन्योल
सीतापाइला–रामकोट–भीमढुंगा सडकको मापदण्ड विगतमा ४ मिटर हुँदै ७ हुँदै मिटर त्यसपछि ११ मिटर कायम गर्ने प्रक्रियामा अघि बढेको अवस्था छ। नागार्जुन नगरपालिकाको सभाले २०७४ सालदेखि सडकलाई ११ मिटरको निर्णय गरेको छ। यसरी हेर्दा आसपासका नागरिकले पटक पटक गरेर अरबौंको जग्गा सित्तैमा छोडिसकेका छन्।
पछिल्लो समय उक्त सडकलाई संघीय सरकारबाट राष्ट्रिय राजमार्गको मापदण्डअनुसार निर्माण तथा विस्तार गर्ने विषय अघि बढेपछि सडक आसपासका नागरिकमा थप अन्योल र चिन्ता उत्पन्न भएको छ। घरजग्गा धितो राखेर बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ऋण लिन कठिनाइ हुने अवस्था सिर्जना भएको छ। पहिले नै ऋण लिएका नागरिकसमेत आफ्नो सम्पत्तिको भविष्य अन्योलमा परेका कारण आर्थिक दबाबमा छन्।
यसले देखाउँछ—सडकको चौडाइको प्रश्न केवल भौतिक पूर्वाधारको प्रश्न होइन। यो नागरिकको सम्पत्तिको अधिकार, आर्थिक सुरक्षा, पारिवारिक भविष्य र सामाजिक जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।
त्यसैले सडक विस्तारसम्बन्धी कुनै पनि निर्णय गर्दा प्राविधिक पक्षसँगै त्यसबाट नागरिकको आर्थिक तथा सामाजिक जीवनमा पर्ने प्रभावलाई पनि गम्भीरतापूर्वक मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
९ सय घरधुरी विस्थापनको सम्भावित पीडा
सीतापाइला–रामकोट–भीमढुंगा सडकखण्डमा राष्ट्रिय राजमार्गको मापदण्डअनुसार ३१ मिटर दायाँ र ३१ मिटर बायाँ गरी कुल ६२ मिटर सडक कायम गर्ने अवस्था आएमा करिब ९ सय घरधुरी प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुने र ठूलो संख्यामा घर पूर्ण रूपमा विस्थापित हुन सक्ने अवस्था देखिन्छ।
यो केवल घर भत्काउने विषय होइन। यसभित्र सयौँ परिवारको जीवन, बालबालिकाको भविष्य, वृद्धवृद्धाको आश्रय, पुस्तौँदेखि कायम सामाजिक सम्बन्ध र नागरिकको जीवनभरको मेहनत जोडिएको छ।
एउटा घर भत्काउनु भनेको इँटा, ढुङ्गा र सिमेन्टको संरचना हटाउनु मात्र होइन। त्यो घरसँग जोडिएका पारिवारिक स्मृति, संस्कार, छिमेकीपन, सामाजिक सम्बन्ध र सुरक्षित भविष्यसमेत प्रभावित हुनु हो।
ठूलो संख्यामा परिवार विस्थापित हुँदा उनीहरूलाई पुनःस्थापना गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यससँगै रोजगारी, विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा, सामाजिक सम्बन्ध र दैनिक जीवनका आधार पुनःव्यवस्थित गर्नुपर्ने हुन्छ। उचित क्षतिपूर्ति, पुनर्स्थापना र वैकल्पिक व्यवस्थाबिना हुने विस्थापनले नागरिकलाई आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा थप कमजोर बनाउन सक्छ।
विकासले नागरिकलाई अवसर दिनुपर्छ, विस्थापनको पीडा होइन।
सडकसँगै मेटिन सक्ने इतिहास
सीतापाइला–रामकोट–भीमढुंगा सडकको महत्व यातायातसँग मात्र जोडिएको छैन। यस मार्गसँग काठमाडौंको इतिहास, धार्मिक परम्परा र सांस्कृतिक स्मृति जोडिएको छ।
पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि हालसम्म दशैँको फूलपाती गोरखा दरवार देखि यही बाटो पैदल मार्ग हुँदै काठमाडौंको हनुमानढोका पुर्याउने परम्परा रहँदै आएको इतिहास अहिले पनि जीवितै छ। फूलपाती ल्याउने क्रममा यस मार्गमा पर्ने विभिन्न मन्दिरमा पूजा गर्ने, फूल चढाउने र धार्मिक आस्था प्रकट गर्ने परम्परा आज पनि कायम छ।
यस्तो परम्परा केवल धार्मिक अनुष्ठान होइन। यो पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक स्मृति हो। आधुनिक संरचना निर्माण गरेर भौतिक विकास गर्न सकिन्छ, तर इतिहाससँग जोडिएको मौलिक सांस्कृतिक स्मृति र परम्परा हराएपछि त्यसलाई पुरानै स्वरूपमा फर्काउन सकिँदैन।
यस सडकखण्डमा रहेका सीतापाइला मन्दिर, हरिसिद्धि मन्दिरलगायतका धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा, पुराना चौतारी, पाटी–पौवा तथा रामकोटको पुरानो बजार हाम्रो स्थानीय पहिचानका महत्वपूर्ण आधार हुन्।
सडक विस्तारका क्रममा यस्ता सम्पदा नष्ट भए भने त्यसको असर एउटा वडा वा एउटा स्थानीय समुदायमा मात्र सीमित रहने छैन। काठमाडौं उपत्यकाको इतिहास, धार्मिक परम्परा र सांस्कृतिक विविधतामै त्यसको प्रभाव पर्नेछ।
हामी बाटो फराकिलो बनाउन सक्छौँ, आधुनिक संरचना निर्माण गर्न सक्छौँ। तर पुर्खाले छोडेर गएका चौतारी, पाटी–पौवा, पुराना बजारको मौलिकता र मन्दिरसँग जोडिएको सामुदायिक स्मृतिलाई जस्ताको तस्तै पुनःनिर्माण गर्न सक्दैनौँ।
इतिहास बचाउनु भनेको पहिचान बचाउनु हो
कुनै पनि राष्ट्रको पहिचान ठूला भवन, चौडा सडक र आधुनिक संरचनाले मात्र निर्माण हुँदैन। त्यस राष्ट्रका ऐतिहासिक सम्पदा, सांस्कृतिक परम्परा, धार्मिक स्थल र नागरिकबीचको सामाजिक सम्बन्धले पनि पहिचान निर्माण गर्छ।
सीतापाइला–रामकोट–भीमढुंगा क्षेत्रका ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षण गर्नु हाम्रो पुस्ताको जिम्मेवारी हो। यी सम्पदा भावी पुस्ताका लागि इतिहास बुझ्ने आधार मात्र होइनन्, धार्मिक पर्यटन, स्थानीय अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक अध्ययनका महत्वपूर्ण सम्पत्ति पनि हुन्।
पुराना पाटी–पौवा र चौतारी यात्रुका विश्रामस्थल मात्र होइनन्। ती सामाजिक भेटघाट, सार्वजनिक संवाद र सामुदायिक जीवनका केन्द्र पनि हुन्। त्यसैगरी पुरानो बजारको मौलिकता हराउनु भनेको स्थानीय अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक पहिचानको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय कमजोर हुनु हो।
हामीले भावी पुस्तालाई कस्तो सहर हस्तान्तरण गर्ने? केवल चौडा सडक र कंक्रिटका संरचना भएको सहर कि इतिहास, संस्कृति, प्रकृति र आधुनिक विकास सँगसँगै बाँचेको सहर?
यो प्रश्न संघीय सरकार, स्थानीय सरकार, प्राविधिक विज्ञ र सम्पूर्ण सरोकारवालाले गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्ने विषय हो।
मनमती खोला करिडोर : सम्भावित वैकल्पिक मार्ग
सडक निर्माण आवश्यक छ। तर सडक निर्माणका क्रममा हुने सम्भावित क्षति कम गर्ने विकल्प खोज्नु विकासविरोधी सोच होइन। बरु कम क्षति, कम विस्थापन र दीर्घकालीन लाभ सुनिश्चित गर्दै पूर्वाधार निर्माण गर्नु जिम्मेवार विकासको आधार हो।
सीतापाइला देखि भीमढुंगासम्मको सडक निर्माणका लागि दक्षिणतर्फ करिब एक किलोमिटरको दूरीमा रहेको मनमती खोला करिडोरलाई वैकल्पिक मार्गका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ।
यदि विस्तृत प्राविधिक, वातावरणीय र आर्थिक अध्ययनबाट मनमती खोला करिडोर सडक निर्माणका लागि उपयुक्त देखियो भने यसले ठूलो संख्यामा घरधुरी विस्थापित हुनबाट जोगाउन सक्छ।
यस विकल्पका सम्भावित फाइदा धेरै छन्।
पहिलो, नागरिकको घरजग्गा र सामाजिक जीवन सुरक्षित राख्दै सडक निर्माण गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ। परिवारहरू आफ्नो घर, रोजगारी, सामाजिक सम्बन्ध र जीविकोपार्जनका आधारबाट विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था कम गर्न सकिन्छ।
दोस्रो, सीतापाइला, रामकोट र आसपासका ऐतिहासिक मन्दिर, चौतारी, पाटी–पौवा तथा पुरानो बजारको मौलिकता जोगाउन सकिन्छ। सडक विकाससँगै सांस्कृतिक पर्यटन र स्थानीय पहिचानलाई पनि बलियो बनाउन सकिन्छ।
तेस्रो, मनमती खोला करिडोरको विकाससँगै खोला व्यवस्थापन, नदी नियन्त्रण, बाढीको जोखिम न्यूनीकरण तथा वातावरणीय संरक्षणका कामलाई पनि एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ। तर यसका लागि वातावरणीय र प्राविधिक पक्षको गहिरो अध्ययन अनिवार्य छ।
चौथो, करिडोर विकल्पबाट सडक निर्माण गर्दा राज्यको कुल लागत कति पर्छ र ठूलो संख्यामा घर भत्काउँदा क्षतिपूर्ति तथा पुनर्स्थापनामा कति खर्च हुन्छ भन्ने विषयको तुलनात्मक अध्ययन गर्न सकिन्छ। सार्वजनिक स्रोतको दीर्घकालीन सदुपयोगका दृष्टिले पनि यस्तो अध्ययन आवश्यक छ।
विकल्पको अर्थ सडक नबनाउनु होइन। विकल्पको अर्थ सडक पनि बनाउने, नागरिक पनि जोगाउने र इतिहास पनि बचाउने बाटो खोज्नु हो।
विकासको नाममा नागरिकलाई विस्थापित गर्नु समाधान होइन
सीतापाइला–रामकोट–भीमढुंगा सडकखण्डलाई राष्ट्रिय राजमार्गको मापदण्डअनुसार विस्तार गर्दा ठूलो संख्यामा घरधुरी विस्थापित हुने, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा प्रभावित हुने अवस्था आउन सक्छ। यस्तो सम्भावनालाई बेवास्ता गरेर अघि बढ्नु दीर्घकालीन रूपमा उचित हुँदैन।
सडक निर्माण आवश्यक छ। तर नागरिकको घर भत्काएर, ऐतिहासिक मन्दिर, पाटी–पौवा र चौतारी मासेर मात्र विकास गर्नुपर्छ भन्ने सोच अब पुनर्विचार गर्नुपर्छ।
हामीले विकास र संरक्षणबीच द्वन्द्व सिर्जना गर्ने होइन, दुवैलाई सँगसँगै अघि बढाउने बाटो खोज्नुपर्छ।
त्यसैले मनमती खोला करिडोरलगायत सम्भावित वैकल्पिक मार्गको विस्तृत प्राविधिक अध्ययन गरिनुपर्छ। कुन विकल्पबाट कम विस्थापन हुन्छ, कुन विकल्प वातावरणीय रूपमा सुरक्षित हुन्छ, कुन विकल्प आर्थिक रूपमा व्यवहारिक हुन्छ र कुन विकल्पले दीर्घकालीन यातायात आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ भन्ने आधारमा निर्णय गरिनुपर्छ।
संघीय सरकारसँग आग्रह
सीतापाइला–रामकोट–भीमढुंगा सडकखण्डलाई राष्ट्रिय राजमार्गको मापदण्डअनुसार निर्माण तथा विस्तार गर्ने विषयमा संघीय सरकारले कुनै अन्तिम निर्णय गर्नुअघि स्थानीय नागरिकको सरोकार र वास्तविक अवस्थालाई गम्भीरतापूर्वक बुझ्न आवश्यक छ।
यसका लागि स्थानीय सरकार, सडक विभाग, पुरातत्वविद्, वातावरणविद्, प्राविधिक विज्ञ, बैंक तथा वित्तीय संस्थाका प्रतिनिधि र प्रभावित परिवारका प्रतिनिधिसहितको सहभागितामा विस्तृत अध्ययन र छलफल गरिनुपर्छ।
सडकको मापदण्ड निर्धारण गर्दा नागरिकलाई स्पष्ट सूचना दिने, आवश्यक कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्ने, प्रभावित नागरिकको सम्पत्ति तथा जीविकामा पर्ने असरको मूल्याङ्कन गर्ने र उनीहरूका जायज सरोकार सम्बोधन गर्ने व्यवस्था सुनिश्चित गरिनुपर्छ।
जनप्रतिनिधिका रूपमा मेरो स्पष्ट धारणा छ—सडक विकासको आवश्यकता हामीले अस्वीकार गरेका छैनौँ। तर विकासका नाममा नागरिकलाई अनावश्यक विस्थापन गर्ने र ऐतिहासिक सम्पदा नष्ट गर्ने निर्णय स्वीकार गर्न सकिँदैन।
विकासको नयाँ परिभाषा आवश्यक छ
विकासको नाममा नागरिकलाई विस्थापित गरेर बनाइएको सडकलाई मात्र आधुनिक विकासको प्रतीक मान्न सकिँदैन। विकासको वास्तविक सफलता त्यसले कति नागरिकलाई सुरक्षित राख्यो, कति परिवारको जीवन सहज बनायो, कति रोजगारी सिर्जना गर्यो र कति ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा भावी पुस्ताका लागि जोगायो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ।
सीतापाइला–रामकोट–भीमढुंगा सडक काठमाडौंको यातायात र आर्थिक विकासका लागि महत्वपूर्ण पूर्वाधार बन्न सक्छ। त्यसैले यसलाई व्यवस्थित, सुरक्षित र दीर्घकालीन दृष्टिले निर्माण गर्नुपर्छ। तर निर्माण प्रक्रिया नागरिकको जीवन, सांस्कृतिक सम्पदा र वातावरणीय सन्तुलनलाई बेवास्ता गरेर अघि बढ्नु हुँदैन।
करिब ९ सय घरधुरी विस्थापित हुन सक्ने अवस्था, ऐतिहासिक मन्दिर तथा धरोहरमा पर्न सक्ने असर र मनमती खोला करिडोरको सम्भावित विकल्पलाई सरकारले गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्नुपर्छ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
