प्युठान- गत आइतबार प्युठान नगरपालिका–९ मरन्ठानास्थित बुढादेवी मन्दिर परिसरको वातावरण बेग्लै थियो। सेतो रङको दौरा सुरुवाल, कम्मरमा पटुका र शिरमा सेतै पगरी गुछेर लोभलाग्दो पहिरनमा पुरुषहरू सरायँ खेलिरहेका थिए।
नेपाली पोसाकमा सजिएर वरिपरि ढाल र तरबार नचाउँदै बाजाको तालमा उनीहरू ‘वाख्वाई वाख्वाई ह्वा’ गरिरहेका देखिन्थे। पञ्चेबाजाको डुंग, डुंग कि डुंगको ताल र वाख्वाई ह्वाको आवाजले मन्दिर क्षेत्र गुन्जायमान बन्यो।
युवाहरूको जोसिलो नाचसँगै दर्शकहरू पनि झुम्मिरहेका देखिन्थे। उनीहरूसँगै महिला, वृद्धवृद्धा पनि वाख्वाई, वाख्वाई गर्दै सरायँमा सहभागी भए। ‘बाजाको लयसँगै पाइला र तरबार चलाउने खेल हेर्दै हिम्मतिलो र आकर्षक लाग्छ,’ कोजागत पूर्णिमाको मेला हेर्न आएका स्थानीय अजय विकले भने, ‘सरायँ हेर्दा नाँचू नाँचू लाग्ने, रमाइलो हुँदो रहेछ।’
सरायँ नाँच हेर्दा रमाइलो र हतियार नचाउँदा डरलाग्दो हुने उनले अनुभव सुनाउन समेत भ्याए। सरायँको प्रचार–प्रसार गर्न सकेमा धार्मिक शक्तिपिठको थप विकासमा सहयोग पुग्ने उनले बताए।
‘एकातर्फ गाउँठाउँको विकास हुन्छ भने अर्कोतर्फ हाम्रो पहिचान बोकेको संस्कृतिको प्रचार हुन्छ,’ उनले भने, ‘स्थानीय नागरिकदेखि सरकार सबैले ध्यान दिनु आवश्यक छ।’
प्युठानमा दसैं र तिहारको अवसरमा सरायँ नाचिन्छ।
संकटमा सरायँ
एक समय तामझामका साथ तरबार नचाएर सरायँ नाचिन्थ्यो। गाउँघरतिर एक आपसमा खुसी साटासाट गर्न विशेष मौकाका रुपमा पनि यसलाई लिइन्थ्यो।
गाउँबाट टाढा गएकाहरू दसैंमा घर फर्किँदा साथीसँगीसँग भेटिने अवसर पनि थियो। नाच तछाडमछाड हुन्थ्यो, नाच हेर्नेहरूको ठूलै लर्को लाग्थ्यो।
हिजोआज नाच्नेहरूको संख्या पनि निकै घटिसकेको छ। पछिल्लो समयमा यो नाच हराउन थालेको छ। केही ठाउँमा मात्रै संस्कृति जोगाउने नाममा नाच देखाउने गरिएको छ। नयाँ पुस्तामा हस्ताण्तरण हुन नसक्दा यो दुर्लभ हुँदै गएको छ।
प्युठानको पुण्यखोलाका स्थानीय दल बहादुर केसीका अनुसार पुरानो पुस्ताले निकै रोमाञ्चक र सांस्कृतिक ढंगले मनाउने गरेको यो नाचप्रति पछिल्लो पुस्ताको आकर्षण त्यति देखिन्न। ‘पुर्खाबाट चलिआएको परम्परा हामीले बचाउनुपर्छ, अब युवाहरूले यसमा ध्यान दिनुपर्छ,’ उनले भने, ‘हाम्रो परम्परा लोप हुन थाल्यो , यसलाई बचाउने जिम्मा युवाहरूको हो। ’
युवा पुस्ताले यस्को सांस्कृतिक महत्वलाई बुझ्न नसक्दा मौलिक संस्कृति ओझेलमा परेको उनले बताए। संस्कृति संरक्षणमा सरोकारवालाले चासो नदिएको उनले बताए। विश्वनिकेतन काठमाडौंका प्राध्यापक भरतमणि भण्डारी पनि नयाँ पुस्ताले मौलिक संस्कृति बेवास्ता गर्दै गएको बताउँछन्। ‘संस्कृति मानिसको जीवन हो भन्ने युवाले बुझेनन्,’ उनले भने, ‘नयाँ पुस्तामा संस्कृति चेतको अभाव छ, अहिलेका युवामा सरायँको भाका र शब्दको ज्ञानै छैन।’
सिक्ने र सिकाउने पुराना र नयाँ पुस्ताबीचको समन्वय नहुँदा मौलिक कला संस्कृति हराउँदै गएको उनको ठहर छ। सरायँ, सांस्कृतिक पहिचानको धरोहर भएको बताउँदै संरक्षण र सम्वर्द्धनको खाँचो रहेको उनले औंल्याए।
यस्तो छ किंवदन्ती
‘वाख्खै’ भनेको ऊ खै हो। प्युठानको भित्रीकोट राज्यमा ५ सय ६४ वर्ष पहिले जांट वंशीय राजाको राक्षसी स्वभावविरुद्ध जनताले तरबार उठाएको घटनासँग यो सरायँ नाच जोडिएको छ। विभिन्न स्थानबाट तरबार लिएर आएका जनताले राजालाइ मारेको सम्झनामा सरायँ नाच्न थालिएको किवंदन्ती छ। दानबीय स्वभावका ती राजाले चाहेका बेला बालबालिका चढाउनुपर्ने कारण आक्रान्त बनेका स्थानियले उनकै भारदार र श्रीमतीको योजनामा राजालाई भित्रीकोटबाट लखेट्दै पुण्यखोलास्थित डल्लेमा ल्याएर काटेको किंवदन्ती छ।
यसैको खुसीयालीबाट विकास भएको सरायँ मेला विभिन्न अवसरमा लाग्ने गरेको स्थानीय बुढापाकाहरू बताउँछन्। तिहारको भाइटीकाको दोश्रो दिन डल्ले, तेश्रो दिन बाल्मन्दिर चितिखोला, चौंथो दिन ढुगेंठाटी, पुण्युमा बहाने र खैरा लगायतका स्थानमा सरायँ नाचहरू नाचिने गर्दछन्।
युद्धकलासँग सम्बन्धित सरायँ खेल्ने र हेर्नेको यहाँ भिड लाग्छ। कोजागत पूर्णिमाको अवसरमा प्युठानको जुम्री, पुण्यखोला,मरन्ठानाको बुढादेवी मन्दिर, मल्लरानीको चौरपानी, ऐरावतीको जाबुनेकोट, लगायतका स्थानमा पञ्चे बाजाको तालमा तरबार नचाएर सरायँ प्रदर्शन गरिएको थियो। हिन्दुहरूको महान पर्व बडादसैं एवम् तिहारको अवसरमा नाचिने सरायँ नाच प्युठानको मौलिक नाच हो।
तरबार खुडा र हतियार प्रदर्शनसहित नाचिने यो नाचले देवी खुसी हुने विश्वास रहेको छ। देवीले महिसासुर र शुम्भको बध गरेको दिन विजया दशमीको दिनदेखि नाचिने यो नाच खुसीयालीमा नाच्न थालिएको बुढापाकाहरुको भनाइ छ। गुल्मी, अर्घाखाँची, प्युठान, पाल्पा र कपिलवस्तुका शक्तिपीठमा दसैंको भोलिपल्टबाट पूर्णिमासम्म सरायँ नाच्ने प्रचलन छ।
संस्कृति जोगाउन जागे युवा
नाचको संरक्षणमा युवाहरू जुटेका छन्। जिल्लाको मल्लरानी र जुम्री बजारका स्थानीय युवाहरूले सरायँ विशेष कार्यक्रम आयोजना गरेका हुन्। आइतबार जुम्री परिवर्तनशील युवा समूह प्युठान नगरपालिका–३ को आयोजनामा भएको कार्यक्रममा सरायँ नाच हेर्नेको घुइँचो थियो।
जिल्लाको मालारानी गाउँपालिका वडा नम्बर–८ स्थित राँगामारेमा चतुदर्शीका दिन मेला लाग्ने गर्छ। यसै अवसरमा सरायँ नाच्ने गरिन्छ।
युवा पुस्ताहरूलाई सरायँ नाचप्रति आकर्षित गर्न सरायँ विशेष कार्यक्रम गरिएको वडा नम्बर-८ का वडाध्यक्ष नरेन्द्र बस्नेतले बताए। यसका लागि वडामा रहेका क्लबहरू परिचालन गरी व्यवस्थित गरिएको उनले सुनाए।
युवा पुस्ता परम्परागत रीतिरिवाजबाट टाढा नहुन् भन्ने उद्देश्यले युवा क्लबहरूलाई क्रियाशील बनाइएको बस्नेतको भनाइ छ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786360041.jpg)
-1786602170.png)
-1789992067.jpeg)
-1789631269.jpg)
