ओखलढुंगा– खिजीदेम्बा ४ कातीगाउँकी कविता सार्कीका श्रीमान् बिर्खबहादुर सार्की ७ वर्षदेखि कतारमा काम गर्दैछन्। श्रीमान्ले सामान्य घरखर्च पठाए पनि बालबच्चा हुर्काउने र पढाउनेदेखि घर व्यवहार सम्हाल्ने र सामाजिक दायित्व निर्वाह गर्ने काम कविता गर्छिन्।
उनी भन्छिन्, ‘नानीहरु हुर्काएँ। पढाउन थालेको छु। अहिलेसम्म त गाउँ समाजका सबै काम भ्याउँदैछु। सुरु–सुरुमा त म एक्लैले घर र समाजको जिम्मेवारी कसरी सम्हालुँला भन्ने डर थियो, तर अब बानी भइसकेँ।’
कवितालाई आप्mनो घरधन्दादेखि गाउँमा हुने विकास निर्माणसम्बन्धी छलफल र समूहको बैठक पुग्न भ्याईनभ्याई हुन्छ।
ओखलढुंगाका धेरै महिलाको अवस्था कविताकै जस्तो छ। यहाँका अधिकांश यूवा रोजगारीका लागि अन्यन्त्र गएपछि गाउँहरु यूवा विहिन भएका छन्। जिल्ला प्रशासन कार्यालय ओखलढुंगाको तथ्याङ्क अनुसार विगत ३ वर्षयता मात्रै १५ हजारभन्दा बढीले राहदानी बनाएका छन्।
चालू आर्थिक वर्षमा दैनिक १० देखि २५ जनाले जिल्ला प्रशासनबाट राहदानी बनाउने गरेको तथ्याङ्कले देखाउँछ।
राहदानी लिनेमध्ये अधिकांश पुरुष कामका लागि विदेश जान्छन्। ‘राहदानी बनाउन आउने सबैलाई कुन प्रयोजनका लागि भनेर हामी सोध्छौं। केहीबाहेक सबै रोजगारीका लागि खाडी मुलुक जाने गरेको पाइयो,’ तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारी जनकराज पन्तले भने।
नागरिकता बनाउनेमध्ये अधिकांश युवाले सोही दिन राहदानी सिफारिस लिने गरेको प्रजिअ पन्त बताउँछन्।
युवा विशेषगरी पुरुष नभएपछि यसअघि पुरुषले मात्र गर्ने गरेका काम महिलाले गरिरहेका छन्। कतिपयले आप्mनै व्यवसाय चलाएर अरु महिलालाई रोजगारी समेत दिएका छन्। पुरुष नहुँदा परिवार चलाउनेदेखि गाउँमा हुने विकास निर्माण र सार्वजनिक सरोकारका विषयमा छलफल गरी निर्णय गर्ने काम पनि महिलाले नै गर्दै आएका छन्।
‘यहाँका महिला जुनसुकै काममा सक्रिय र जिम्मेवार भएर लागिरहनु भएको छ,’ जिल्लास्तरीय आमा समूह सञ्जालकी सदस्य सरस्वती कट्वाल भन्छिन्, ‘महिलाले गरेका धेरै काम उदाहरणीय छन्।’
पाँच वर्षपहिले साविक कुन्तादेवी गाविसमा सडक बनाउने समितिको अध्यक्ष को हुने भनी पुरुषबीचमा ठूलो विवाद भएपछि काम अघि बढ्न सकेन। त्यसपछि निर्मला वाग्लेको अध्यक्षतामा बनेको सडक निर्माण समितिले बिनाविवाद कुन्तादेवी–मान्द्रेदोभान सडक समयमै बनायो। त्यही बेलादेखि जिल्लामा सडक निर्माणमा समान कामको समान ज्यालाको नीति लागू भयो।
जिल्लाको सदरमुकाम बजारमा अम्बिका श्रेष्ठसहितका महिलाको नेतृत्वमा मन्दिर बन्यो।
खिजीदेम्बा ४ कि वडाध्यक्ष आङ्पसि शेर्पा अहिले नमूना वडाध्यक्ष भनेर चिनिन्छिन्। गाउँपालिकाको पहिलो गाउँसभाबाट विनियोजन भएको बजेटबाट गाउँमा सडक निर्माण गरेर गाउँपालिकालाई सदरमुकामसम्म जोड्ने काम उनकै नेतृत्वमा भयो।
महिलाको सक्रियतामा यस्ता थुप्रै काम भएका छन्।
पुरुष मात्रले गर्ने भनिएका काम पनि ओखलढुंगाका महिलाले गर्न थालेका छन्। अधिकांश गाउँका महिला आफैं गोरु नारेर खेतबारी जोत्छन्। ‘बुढा मलेसियामा छन्, छोराहरु शहरमा बसेर पढ्छन्, गाउँको खेत बाँझो राख्न मिलेन। म आफैं जोत्दैछु,’ लिखु गाउँपालिकाकी धनकुमारी सुनुवारले भनिन्। शुरुमा उनले हलो जोतेको देखेर गाउँका सबैले खिल्ली उढाउँथे। अहिले अरुले पनि उनको सिको गरेका छन्।
गाउँमा कोही मान्छे मरेमा मलामी जान समेत युवा पाइँदैनन्। तर, यहाँका महिलाले महिला मलामी जान नहुने भन्ने पुरानो परम्परा पनि तोडेका छन्। बलखुकी उर्मिला राईले भनिन्, ‘पहिले–पहिले महिलाहरु मलामी जानुहुँदैन भन्ने चलन थियो तर अहिले महिला नै अघि नसरी हुँदैन।’
मलामी जाने मात्रै होइन बाबु–आमाको काजकिरिया समेत छोरीहरुले गर्न थालेका छन्। ओखलढुंगाको तलुवा १ की इन्दिरा कटवालले गएको मंसिरमा आप्mना बुबाको किरिया गरिन्। उनका दाजुभाइ थिएनन्। ठूलो बुबा, काका पनि गाउँमा नभएपछि इन्दिराले त्यसो गरेकी हुन्।
२०७२ सालको भूकम्पले महिलाको काँधमा झन् ठूलो जिम्मेवारी थपिदिएको छ। भूकम्पपछि अस्थायी बसोबासको चाँजोपाँजो मिलाउन लागिपरेका महिला अहिले घर बनाउन जुटेका छन्। ओखलढुंगामा भूकम्पपछि २ हजार ३ सय जनाले घर बनाउने तालिम लिएकोमा ९ सय ६० जना महिला थिए। सिकर्मी, डकर्मी तालिम लिएर उनीहरु अहिले घर बनाउँदैछन्। ‘काम पनि सिकियो, घर पनि बनाइयो,’ प्राप्चाकी दीपा फुयाँलले भनिन्।
‘यहाँका महिलाको जोश र जाँगर एकदमै रहर लाग्दो छ, महिला अघि बढेकैले पुनर्निर्माणले गति लिएको छ,’ पुनर्निर्माण प्राधिकरण जिल्ला समन्वय समितिको सचिवालयका प्रमुख युवराज खरेलले भने। भूकम्पबाट अति प्रभावित १४ जिल्लामध्ये ओखलढुंगा सबैभन्दा बढी प्रगति भएको जिल्लामा परेको प्राधिकरणको तथ्याङ्कले देखाएको छ।
जिल्ला, गाउँपालिका र गाँउमा रहेका आमा समूहका सञ्जालमा हरेक महिना बैठक बस्ने, चेतनामूलक कार्यक्रम चलाउने, महिलालाई विभिन्नखाले स्वास्थ्य तथा सरसफाइ र सीपमूलक तालिम दिने लगायतका काम महिलाकै नेतृत्व र सहभागितामा हुने गरेका छन्।
गाउँगाउँमा रहेका महिला तथा आमा समूह र अन्य समूहमा आबद्ध भएर महिला सक्रिय भएकाले राज्यले सञ्चालन गरेका कार्यक्रममा टेवा पुगेको गाविस (हालको वडा) सचिव तथा सचिव हकहित संरक्षण केन्द्रका केन्द्रीय सदस्य ईश्वर ढुंगानाले बताए।
२०६४ सालमा ओखलढुंगाको खिजीचण्डेश्वरी गाविसमा पहिलो पटक आमा समूह गठन भएको थियो। अहिले जिल्लाभर सबै गाउँ टोलमा गरेर ८० भन्दा बढी समूह क्रियाशील छन्। ती समूहमा जिल्लाका ९९ प्रतिशत महिला आवद्ध भएको महिला विकास कार्यालयको तथ्याङ्कले देखाउँछ। समूह र समितिमा आवद्ध भएपछि महिलामा समस्या केन्द्रित छलफल गर्ने र सम्पती बचत गर्ने बानी बसेको छ।
महिला विकास कार्यालयका निमित्त प्रमुख सरिता तामाङ भन्छिन्, ‘महिलाहरु विभिन्न समूहमा आवद्ध हुनुहुन्छ। उहाँहरुले आफ्ना समस्याबारे खुलेर कुरा गर्नुहुन्छ र समाधान पनि खोज्नुहुन्छ।’ ओखलढुंगाका आमा तथा महिला समूहहरु प्रजनन् स्वास्थ्य, हिंसा र अन्य विकास निर्माणका विषयमा समेत छलफल गर्ने थलो भएका छन्।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1791984972.png)
-1786602170.png)
