विचार

भीडले बनाएको नेतृत्व किन अन्ततः एक्लिन्छ ?

सुरेश गिरी सोमबार, जेठ १८, २०८३ १९:४०

एआई सिर्जित तस्बिर

दक्षिण एसियाली राजनीतिमा एउटा दृश्य बारम्बार दोहोरिन्छ। भीड जम्मा हुन्छ। एउटा नयाँ अनुहार देखा पर्छ। उसको बोली अरू राजनीतिज्ञजस्तो हुँदैन। उसले तयार पारिएको भाषण बोल्दैन, जनताको रिस बोल्छ। निराशा बोल्छ। व्यवस्थाप्रतिको थकान बोल्छ। अनि अचानक देशभर एउटा भावना फैलिन्छ "सायद यसपटक साँच्चै फरक हुनेछ।"

तर इतिहासले बारम्बार एउटा कठोर सत्य प्रमाणित गरेको छ: लोकप्रियता चुनाव जित्न पर्याप्त हुन सक्छ, तर राज्य चलाउन पर्याप्त हुँदैन। आन्दोलन भावनाले चल्छ, शासन संरचनाले चल्छ। यही ठाउँमा दक्षिण एसियाका धेरै लोकप्रिय नेताहरूको यात्रा कमजोर हुन थाल्छ।

मैले यो कुरा दुई फरक सन्दर्भमा देखेको छु पाकिस्तानमा इमरान खानको उदय र पतनमा, र नेपालमा बालेन शाहको उदयमा। उनीहरूको परिस्थिति फरक थियो। एउटा राष्ट्रिय राजनीतिमा थिए, अर्को स्थानीय तहमा। तर दुवैको यात्रामा एउटा साझा संरचनागत समस्या थियो: व्यक्तिको लोकप्रियता धेरै बलियो थियो, तर त्यसलाई टिकाउने संस्थागत आधार कमजोर थियो।

यो केवल दुई व्यक्तिको कथा होइन। यो दक्षिण एसियाली लोकतन्त्रको ठूलो समस्या हो, विशेषगरी नेपालको। नेपालमा जनताले नयाँ अनुहार खोज्नु कुनै भावनात्मक कमजोरी होइन। यो निरन्तर असफल राजनीतिक संस्कृतिप्रतिको प्रतिक्रिया हो। १९९० पछि नेपालले तीन दशकभन्दा बढी राजनीतिक संक्रमण देख्यो। सरकारहरू आए, गए। गठबन्धन बने, टुटे। भ्रष्टाचारका आरोप दोहोरिए। जनताले विकासका भाषण धेरै सुने, तर परिणाम कम देखे। आजको पुस्ताले राजनीतिक स्थिरता भन्दा बढी राजनीतिक अविश्वास देखेर हुर्किएको छ।

यही कारणले आज नेपालमा "व्यवस्था बाहिरको व्यक्ति" लोकप्रिय हुन्छ। जनतालाई पुराना अनुहारप्रति विश्वास छैन। उनीहरूलाई लाग्छ कि पुरानो राजनीतिक संरचनाले आफूलाई मात्र जोगाउँछ, देशलाई होइन। त्यसैले जब बालेन शाहजस्ता स्वतन्त्र उम्मेदवार उदाउँछन्, जनता उनीहरूमा आशा देख्छन्। उनीहरूलाई लाग्छ कि अब कुनै "सिस्टम बाहिरको" व्यक्ति आएर सिस्टम बदल्न सक्छ।
तर यहीँबाट अर्को कठिन सत्य सुरु हुन्छ।

राज्य केवल इच्छाशक्तिले चल्दैन। राज्य संरचनाले चल्छ। राजनीतिक दलहरूको आलोचना धेरै जायज छ, तर एउटा वास्तविक पार्टीले शासनभित्र धेरै काम गर्छ। उसले दोस्रो तहको नेतृत्व बनाउँछ। प्रशासनिक पहुँच बनाउँछ। निर्णयलाई कार्यान्वयनसम्म पुर्याउने नेटवर्क तयार गर्छ। संकट आउँदा राजनीतिक झट्का व्यवस्थापन गर्छ। जब कुनै नेता पूर्ण रूपमा व्यक्तिगत लोकप्रियतामा आधारित हुन्छ, ऊ सुरुवातमा धेरै शक्तिशाली देखिन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा ऊ अत्यन्त एक्लो हुन्छ।

इमरान खानको राजनीतिक यात्राले यही कुरा देखायो। उनीसँग विशाल जनसमर्थन थियो। पाकिस्तानका लाखौँ युवाले उनीमा आशा देखेका थिए। तर जब उनी सत्तामा पुगे, शासन चलाउने संस्थागत संरचना कमजोर देखियो। सरकार व्यक्तिगत वफादारीमा बढी टिकेको थियो, दीर्घकालीन राजनीतिक क्षमता र प्रशासनिक समन्वयमा कम। जब आर्थिक संकट बढ्यो र शक्ति सन्तुलन बदलियो, प्रणालीले उनलाई बचाउन सकेन। अन्ततः उनको पतन केवल व्यक्तिगत असफलता थिएन, संरचनागत कमजोरीको परिणाम थियो।

नेपालमा बालेन शाहको परिस्थिति फरक भए पनि समस्या मिल्दोजुल्दो छ। उनी पार्टीबिना शासन गरिरहेका छन्। यही कुरा उनको लोकप्रियताको मुख्य कारण थियो। जनताले उनलाई पुरानो दलहरूको विकल्पको रूपमा देखे। तर अहिले यही स्वतन्त्रता उनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बन्दै गएको छ। नेपालको प्रशासनिक संरचना पूर्ण रूपमा तटस्थ छैन। राज्यका धेरै तहहरू वर्षौंदेखि राजनीतिक प्रभाव र दलीय सम्बन्धद्वारा प्रभावित छन्। यस्तो अवस्थामा कुनै पनि नेताले दीर्घकालीन सुधार गर्न संस्थागत सहयोग आवश्यक पर्छ। व्यक्तिगत ऊर्जा र इमान्दार इच्छाशक्तिले सुरुवाती प्रभाव दिन सक्छ, तर त्यो मात्रै पर्याप्त हुँदैन।

न बदलिएको समाज

लोकप्रियतावादी नेतृत्वको एउटा साझा ढाँचा हुन्छ। सुरुमा उत्साहको चरण आउँछ। जनता आशावादी हुन्छन्। मिडिया सकारात्मक हुन्छ। निर्णयहरू छिटो देखिन्छन्। बाहिरी व्यक्तिको कथा अझै बलियो हुन्छ। त्यसपछि वास्तविक शासन सुरु हुन्छ कठिन समस्याहरू देखा पर्छन्, जसलाई केवल साहसले होइन, संस्थागत क्षमता, नीति निरन्तरता र राजनीतिक समन्वयले समाधान गर्नुपर्छ। यहींबाट गति सुस्त हुन्छ। अन्ततः, परिणाम ढिलो आउन थाल्यो भने जनता निराश हुन थाल्छन्। राजनीतिमा अधुरो आशा धेरै खतरनाक हुन्छ, किनकि निराशा भावनात्मक रूपमा अझ तीव्र बन्छ।

नेपालको अहिलेको आर्थिक अवस्था पनि यही राजनीतिक संकटसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। बाहिरबाट हेर्दा अर्थतन्त्र स्थिर देखिन्छ। रेमिट्यान्स बढिरहेको छ। विदेशी मुद्रा सञ्चिति राम्रो देखिन्छ। शहरहरूमा निर्माण भइरहेको छ। बजार चलिरहेको छ। तर यो स्थिरता उत्पादनमूलक अर्थतन्त्रमा आधारित छैन। यो श्रम निर्यातमा आधारित छ।

नेपालले बिस्तारै एउटा यस्तो आर्थिक मोडल स्वीकार गर्यो जहाँ आफ्नै नागरिकलाई विदेश पठाएर देश चलाइन्छ। सुरुमा यो आवश्यक थियो। लाखौँ परिवार रेमिट्यान्सले बचे। गरिबी घट्यो। गाउँघरमा आर्थिक राहत आयो। तर दीर्घकालीन रूपमा यही मोडल अहिले नेपालको ठूलो संरचनागत कमजोरी बनेको छ।

आज हजारौं युवा दैनिक रूपमा विदेश गइरहेका छन्। उनीहरू केवल उच्च आम्दानीको लोभमा गएका होइनन्। उनीहरू देशभित्र भविष्य नदेखेर गएका हुन्। यही कुरा सबैभन्दा खतरनाक छ। जब कुनै देशको शिक्षित, ऊर्जावान र उत्पादनशील पुस्ताले आफ्नो भविष्य देशभित्र कल्पना गर्न छोड्छ, त्यो केवल माइग्रेशन क्राइस migration crisis हुँदैन। त्यो राष्ट्रिय आत्मविश्वासको संकट हुन्छ।

रेमिट्यान्सले अहिले नेपालको अर्थतन्त्र बचाइरहेको छ, तर त्यसैले नेपालको श्रमशक्तिको भविष्य कमजोर पनि बनाइरहेको छ। गाउँहरू खाली हुँदैछन्। कृषि कमजोर हुँदैछ। घरेलु उद्योगले दक्ष जनशक्ति पाउन गाह्रो भइरहेको छ। समाज उपभोगमुखी बन्दै गएको छ। पैसा आउँछ, तर उत्पादन बढ्दैन। घरहरू बन्छन्, तर उद्योग बन्द हुन्छन्। बैंकमा निक्षेप बढ्छ, तर देशभित्र दीर्घकालीन आर्थिक आधार बलियो हुँदैन।

यो नेपालका लागि सबैभन्दा ठूलो चेतावनी हो। यदि कुनै देशले आफ्ना युवालाई "national asset" को रूपमा होइन, "foreign labor export" को रूपमा हेर्न थाल्यो भने, त्यो देश दीर्घकालीन रूपमा कमजोर हुन्छ। अहिले नेपाल यही मोडमा उभिएको छ। हामीले आर्थिक स्थिरताको भ्रम बनाएका छौँ, तर त्यो स्थिरता आफ्नै श्रमशक्ति बाहिर पठाएर बनेको हो।

यही कारणले नेपालको समस्या केवल नेता परिवर्तन गरेर समाधान हुँदैन। नयाँ अनुहारले मात्र देश बदलिँदैन। नेपाललाई संस्थागत पुनर्निर्माण चाहिएको छ। उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र चाहिएको छ। दीर्घकालीन राजनीतिक दृष्टि चाहिएको छ। युवालाई देशभित्र अवसर दिने वातावरण चाहिएको छ। skill development, manufacturing, entrepreneurship र policy stability लाई केन्द्रमा राख्ने सोच चाहिएको छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, नेपालले अब लोकप्रियताको राजनीतिबाट क्षमता र संरचनाको राजनीतितर्फ जानुपर्छ। नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा एउटा प्रचलित बुझाइ छ “सत्ता केवल अवसर होइन, बोझ पनि हो।“ बाहिरबाट नेतृत्व आकर्षक देखिन सक्छ, तर शासनको वास्तविक परीक्षा निर्णय, धैर्य र संरचनागत क्षमता भित्र हुन्छ। भाषणले समर्थन जुटाउन सक्छ, तर राज्य टिकाउने काम संस्थाले गर्छ।

इमरान खानले सत्तामा पुगेपछि यही यथार्थको सामना गरे। बालेन शाह अहिले त्यही जटिल चरणबाट गुज्रिरहेका छन्। नेपालको नयाँ पुस्ताका नेताहरूले पनि बुझ्नुपर्ने मुख्य कुरा यही हो जनसमर्थनले ढोका खोल्न सक्छ, तर दीर्घकालीन नेतृत्व संस्थागत आधारबिना टिक्दैन।

अन्ततः, राष्ट्रको भविष्य चुनावी नाराले तय हुँदैन। त्यो भविष्य तय हुन्छ देशले आफ्ना युवालाई कति सम्मान दिन्छ, कति अवसर दिन्छ, र कति विश्वास दिलाउन सक्छ भन्ने कुराले।

नेपाल अझै ढिलो भइसकेको देश होइन। तर समय बिस्तारै खुम्चिँदै छ। यदि हामीले यही मोडल जारी राख्यौँ भने पैसा आइरहनेछ, तर मानिसहरू गइरहनेछन्। र अन्ततः कुनै पनि देश विदेशी मुद्रा सञ्चितिले होइन, आफ्ना नागरिकको भविष्यप्रतिको विश्वासले बाँच्छ।

नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा पठाउनु होला।