काठमाडौं– पछिल्लो दशक भारत र चीनका बिचमा तनाव लगातार जारी छ। लद्दाखदेखि अरुणाञ्चल र अन्य घाटीहरुमा दुई छिमेका बिचमा तनावसँगै वार्ता अनि फेरि तनाव जारी रहेको छ।
दुई शक्तिशाली छिमेकीकाबीच पछिल्लो दशकमा जारी रहेको तनावका क्रममा पछिल्लो समय अरुणाञ्चल र सिक्किमको विवाद शुरु भएको छ। भारतीय सञ्चार माध्यमहरुले यी दुई क्षेत्रसँग चीन र भारतको सीमा विवादका खबरहरु सार्वजनिक गर्न थालेका छन्। अंग्रेजी पत्रिका द टेलिग्राफको एक समाचारअनुसार सुरक्षा एजेन्सीले चिनियाँ सेनाले अरुणाञ्चल प्रदेश र सिक्किमको वास्तविक नियन्त्रण रेखा (एलओसी)मा आक्रमक कदम उठाइरहेका छन्।
पत्रिकाकाअनुसार चीनले लद्दाखमा यथास्थिति बदल्ने कोसिसबाहेक पूर्वी सीमा क्षेत्रहरुमा गस्ती बढाउन थालेको छ। चीनले सैन्य पोष्टहरु उक्त क्षेत्रमा बढाउँदै लगेको छ भने हाल जारी रहेको सैन्य ढाँचाहरु पनि बलियो बनाउन शुरु गरेको छ।
केन्द्रीय मन्त्रालयसँग जोडिएका एक सुरक्षा अधिकारीले भने, ‘खुफिया रिर्पोट र स्थलगत आकलनअनुसार अरुणाञ्चल प्रदेशको तवाङ्गमा चीनले आक्रामक गस्ती लगाउँदै गरेको संकेत मिलेका छन् । उनीहरुले सीमा नजिकै आफ्नो सैनिक पोष्टहरु बनाउँदै गरेको र तीव्र रुपमा आफ्ना सैनिक फोर्सलाई बलियो बनाएको सूचनाहरु प्राप्त भएका छन् ।’ यी क्षेत्रहरुमा विगतमा यति धेरै सैन्य तयारी नदेखिएकाले पनि सतर्क हुनुपर्ने देखिएको ती रिर्पोटहरुमा उल्लेख छ। ‘पूर्वी सेक्टरमा सीमाको नजिकै चिनियाँ सेनाको बढ्दो तैनाथीले सर्तक गर्ने वाला छ।' रक्षा मन्त्रालयका एक अधिकारीले भने, ‘उनीहरुले आक्रामक इरादा देखाउने र सैन्य गस्ति बढाउनुको अलावा अतिरिक्त सैन्य सामाग्रीहरुको तैनाथ गर्न थालेका छन् ।’
ती अधिकारीले भारतले पनि सीमा नजिक बलियो संरचना निर्माण गर्न शुरु गरिसकेको छ। त्यस्तै चीन एलओसीको क्षेत्रमा प्रवेश गरेमा रोक्नका लागि अतिरिक्त सेनाको तैनाथ गर्न थालिएको ती अधिकारीले बताए।
दुई देशका बीचमा ३,४८८ किलोमिटरको वास्तविक नियन्त्रण रेखाको १,३४६ किलोमिरको हिस्सा पूर्वी सेक्टरमा पर्दछ। एक्लै तवाङ्ग सेक्टरमा चीनसँग २७० किलोमिटर सीमा पर्दछ। चीनले यो दाबी गरेको छ कि पूर्वी सेक्टरमा ९० हजार वर्ग किलोमिटरको इलाका अर्थात पूरै अरुणाञ्चल प्रदेश उसको हो। तर भारतले चीनको यस्तो दाबीलाई आपत्ति जनाउदै आएको छ। दुई देशका सेनाका पछिल्लो वर्ष अक्टुबरमा केही घन्टा आमन्नेसामन्ने भएका थिए। करिब २०० चिनियाँ सैनिकले एलओसीको सीमा पार गरेको भारतीय पक्षको आरोप थियो। पछि उनीहरु फर्केका थिए। रक्षा मन्त्रालयका एक सैन्य अधिकारीले भने ‘चीनको सीमा उल्लंघनको प्रयास रोक्न भारतीय सेनाको आफ्नो पोष्ट मजबुत रहेको छ।’ ती अधिकारीले बताएका छन् कि भारतले उक्त क्षेत्रमा अतिरिक्त क्यामेरा लगाएको र चिनियाँहरुमाथि निगरानी राख्न स्याटेलाइटको तस्वीरको पनि प्रयोग गरिरहेको छ।
भारत र चीनबीच मे २०२० मा पूर्वी लद्दाखको सीमामा गतिरोधको स्थिति बनेको थियो। उक्त गतिरोध अन्त्यका लागि दुई देशका कमान्डरस्तरमा कयौँ पटक वार्तासमेत भएका थिए।
भारतीय विदेशमन्त्रीको टिप्पणी: भारत–चीन सम्बन्ध जटिल बाटोमा
भारतका विदेशमन्त्री एस जयशंकरले पछिल्लो पटक फेरि चिनियाँ सम्बन्ध बारे टिप्पणी गरेका छन् । उनले चीनको सीमा विवादका कारण भारत–चीन सम्बन्ध एकदमै मुस्किलको बाटोबाट गुज्रिरहेको भनेर टिप्पणी गरेका छन्। यदि दुवै देशले एकै ठाउँमा उभिएर यसको समाधान नखोज्ने हो भने एसियाली सम्बन्ध बनाउनमा नै मुस्किल हुने उनले बताए। उनले भारतीय पत्रिका 'हिन्दुस्तान टाइम्स' सँगको कुराकानीमा दुई देश बीचको सम्बन्धले भारतलाई मात्र नभइ अन्य देशहरुको सम्बन्धलाई पनि असर पार्ने संकेत गरेका थिए।
एस जयशंकर अहिले थाइल्याण्डको भ्रमणमा रहेका छन्। उनले त्यहाँको एक विश्वविद्यालयमा सम्बोधन गर्दै चीन र भारतको सम्बन्ध अधिक रुपमा उनीहरुका बीचमा कस्तो सहमती हुन्छ त्यसमा निर्भर गर्ने बताए। उनले पूर्व चिनियाँ नेता देङ सिओपिङको कथनलाई स्मरण गर्दै भारत र चीनको सम्बन्धका बारेमा व्याख्या गरे। देङ सिआओपिङले भारत र चीन एक साथ हुने हो भने एसियाली शक्ति बन्न सक्ने बताएका थिए। ‘तर एसियाली शक्ति हुन मुस्किल छ यदि भारत र चीन एकसाथै नहुने हो भने। आज मुख्य सवाल यो छ कि भारत–चीन सम्बन्ध कता तिर जादै छ ’ उनले भने, ‘चीनले सीमामा पछिल्ला दुई वर्षमा जे गरेको छ यसलाई मध्यनजर गर्दा सम्बन्ध निकै कठिन मोडबाट गुज्रिरहेको छ।'
भारत र चीनकाबीच सीमा विवाद पुरानै
भारत र चीनबीच ३,५०० किलोमिटर लामो सीमा छ। यी सबै सीमामा दुई देशबीच समय समयमा तनाव उत्पन्न हुने गरेका छन्।
सीमासम्बन्धी विवादकै कारण सन् १९६२ मा भारत–चीन युद्ध भएको थियो। भारतले उक्त युद्धमा नराम्रो हारको सामाना गर्नु परेको थियो । त्यसपछि २०२० जुनमा लद्दाखमा दुई पक्षीय भिडन्त भएको थियो । तत्कालीन समयमा २० भारतीय सैनिकको मृत्यु भएको सार्वजनिक भएको थियो भने चिनियाँ पक्षको केही जानकारी गोप्य नै रह्यो। तर पछि चिनियाँ सेनातर्फ पनि क्षति भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमले खुलासा गरेका थिए । दुवै पक्षबीच जुन १५/१६ को रातमा भिडन्त भएको थियो।
भिडन्त भएको स्थानमा कर्तव्य पालनाका क्रममा गम्भीर घाइते भएका १७ जना भारतीय सैनिकहरूको शून्य डिग्री सेल्सियसभन्दा कम तापक्रम र उच्च हिमाली क्षेत्रमा उनीहरूको शरीरमा लागेको चोटका कारण मृत्यु भएको भारत दाबी थियो। यो घटनालगत्तै वार्तामार्फत समस्या समाधान गरिएको थियो । त्यसपछि फेरि पनि सीमा क्षेत्रमा दुई देशका सेनाबीच घम्साघम्सी भएको थियो । त्यसलाई पनि दुवै देशका सैनिक कमाण्डरहरुले वार्तामार्फत समाधान गरेका थिए। चीनले आफ्नो ३८,००० वर्ग किलोमिटर क्षेत्र ओगटेको भारतको आरोप छ। त्यसका लागि हजारौँ चिनियाँ सैनिक आएको उसको दाबी छ। चीनले पनि भारतीय पक्षले आफ्नो भूमी ओगटेर बसेको दाबी गर्दै आएको छ।
सीमाबारे दुई पक्षले तीन दशकमा पटकपटक वार्ता गरेका भए पनि कुनै समाधान फेला पारेका छैनन्। उच्च राजनीतिकस्तरमा वार्ता भएपनि त्यसबाट ठोस समाधान निस्कन सकेको छैन। २०१९ को मे महिनामा पनि दुई देशका सेनाबीच सिक्किमको सीमामा हात हालाहाल भएको थियो। पछिल्ला दिनहरुमा फेरि अरुणाञ्चल र सिक्किममा तनाव बढ्ने संकेत देखिएको छ। पछिल्लो समय चीन ताईवानको कारण तनावपूर्ण अवस्थामा रहेकाले पनि उसले सीमा क्षेत्रमा आफ्नो सुरक्षा दस्ता थपिरहेको छ। अमेरिकासँग बढ्दो दुश्मनी र विवाद भइरहेको समयमा भारत र चीनबीच पनि सीमा विवाद चर्किदै जाँदा फेरि द्वन्द्व हुने आशंका बढ्दै गएको छ।
(बीबीसी हिन्दीलगायत अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमको सहयोगमा)
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1791212224.jpg)
-1786602170.png)
-1791090469.jpeg)
