राजविराज– सरसफाइ, स्वच्छता, स्वास्थ्य र वातावरणमा सुधार ल्याउने उद्देश्यले देशभर सरसफाइ कार्यक्रम सञ्चालनमा छ। सन् २०१७ भित्रै लक्ष्य प्राप्त गर्ने सरकारी योजना विफल भए पनि कार्यक्रम भने विभिन्न रुपमा जारी नै छ।
स्वच्छता र स्वास्थ्यका लागि समग्र वातावरणमा सुधार ल्याउने सोच राखिए पनि अधिकांश जिल्लामा सरसफाइ गुरुयोजनाको उद्देश्यलाई ‘खुल्ला दिसामुक्त अभियान’ का नाममा शौचालय ठड्याउने काममा सीमित गरिएको छ।
सप्तरीमा पनि गुरुयोजना अन्तर्गत सरकारी कार्यालय र सम्बन्धित गैरसरकारी संस्थाले शौचालय निर्माणलाई एकमात्र उद्देश्य बनाएका छन्। तर, शौचालय निर्माण मात्र पनि उनीहरुका लागि चुनौती बनिरहेको छ। सक्नेहरुले शौचालय बनाए पनि घरबाहिर भने जताततै फोहोर र दुर्गन्धले सरसफाइ गुरुयोजनालाई नै गिज्याइरहेको देखिन्छ।
सप्तरीका अधिकांश गरिब, पिछडिएका र उच्च जोखिमयुक्त वर्गका नागरिक सरसफाइको मूल प्रवाहबाट बाहिर छन्। साँझ–बिहानको छाक टार्ने चिन्तामा रहेका उनीहरुको प्राथमिकतामा शौचालय निर्माण पर्न सकेको छैन।
सप्तरी जिल्ला मुलुकमै सबैभन्दा बढी दलित बसोबास भएको जिल्ला हो, अधिकांश दलित परिवार न्यून भूमिवाला र अधिकांश भूमिहीन छन्। सन् २००४ मा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संघसंगठनले गरेको सर्वेक्षण अनुसार सप्तरीमा करिब ३६ हजार परिवार भूमिहीन र सुकुम्बासीको बसोबास छ।
यी भूमिहीन जनतासँग चर्पी निर्माण गर्ने ठाउँ समेत छैन। उनीहरु प्रायः सुकुम्बासीको रुपमा सार्वजनिक स्थल र झोपडपट्टीमा बस्छन्, जहाँ चर्पी निर्माणलाई कानुनी मान्यता पनि छैन। बसोबासको ग्यारेन्टी समेत नभएका कारण थप आर्थिक भार बनेको शौचालय निर्माण उनीहरुको प्राथमिकतामा पर्न सकेको छैन।
तर, तिनै लाचार नागरिकलाई पछिल्लो समय सरकारी कामका लागि सिफारिस र सामाजिक सुरक्षा भत्ता रोक्ने, खुला ठाउँमा शौच गर्न जाँदा सिट्ठी बजाएर लखेट्ने, फोटो खिचेर सामाजिक सञ्जालमा हालेर अपमानित गर्ने जस्ता काम गरी शौचालय निर्माणमा बाध्य पारिएको छ।
यही बाध्यताको चेपुवामा परेर शौचालयको निर्माण गरिए पनि त्यसको निकास खुला छ। जसका कारण यसअघिसम्म खोला किनार र बाँसघारीमा हुने फोहोर अब घरमै छताछुल्ल हुने अवस्था छ। यही अप्ठ्यारोका कारण निर्माण भएका शौचालय पनि प्रयोगविहीन छन्।
राजविराज ७ का दीपनारायण मेहतर भन्छन्, ‘अधिकांशको घरमा शौचालय छ, तर शौच गर्ने बेलामा चाहिँ मेरै घर अगाडिको खुला स्थानमा गाउँलेको भीड लाग्छ।’
अभियानका क्रममा ‘जस्तोसुकै भए पनि शौचालय निर्माण गर्नू’ बाहेक सरसफाइ, स्वच्छता, स्वास्थ्य र वातावरणसँग सम्बन्धित अधिकांश विषय छायामा परेका छन्। यसको ज्वलन्त उदाहरण हो– राजविराज ७ को मेहतर टोल।
करिब १ सय डोम र मेहतरको बसोबास रहेको यो टोलमा अधिकांश घरमा शौचालय छ। तर, सबै शौचालयको निकास गाउँको बीचमा रहेको खुला नालामा मिसाइएको छ। गाउँभरि हिलो र फोहोरको दुर्गन्ध छ। छाडा छाडिएका सुँगुरले फोहोरलाई यत्रतत्र फैलाइरहेको देखिन्छ। यस बाहेक घरभित्रको फोहोर जथाभावी फ्याँकेर गाउँ नै फोहोर बनाइएको कक्षा ११ मा अध्ययनरत सागर मेहतर बताउँछन्।
‘घरमा शौचालय बनाएर के गर्नु, त्योभन्दा धेरै फोहोर त बाहिरै छ’, उनी भन्छन्, ‘टोलभरि सरसफाइको अभियान चलाएर वातावरण स्वस्थ नबनाएसम्म खुला दिसामुक्त अभियानको नाराले सार्थकता पाउँछ जस्तो लाग्दैन।’
गाउँको बीचमा रहेको ‘राजविराज कारागार’ मेहतर टोलको मुख्य टाउको दुःखाइ हो। कारागारका शौचालयको निकास र भित्रको फोहोर पानी गाउँकै बीचमा छाडिएको स्थानीयले गुनासो गरे।
जेलर सत्यनारायण यादवले पनि कारागारको फोहोर पानीको निकास बाहिरै रहेको स्वीकार गरे। धेरैतिरबाट गुनासो आएपछि हज वनाएर शौचायलयको बाहिरी निकास भने बन्द गरिएको उनले बताए।
‘१५/२० दिन अगाडि नै हज निर्माण गरेर शौचायललाई व्यवस्थित गरिसक्यौं’, उनले भने।
यसैगरी, वडा नम्बर ८ मदननगर हुँदै आउने नालाको फोहोरले पनि मेहतर टोललाई अस्तव्यस्त वनाएको छ। मदिराको तथा फोहोर बोतलदेखि खसी र कुखुराको भुत्ला तथा हाडखोरले बस्ती नै दुर्गन्धित बनेको छ।
‘राजविराजमा फोहोर र छाडा सुँगुरकै कारण फैलिएको जापानिज इन्सेफ्लाइटिसले १ वर्षअघि तत्कालीन राजविराज–९ तेतरीगाछीका बालक रमण देवको मृत्यु भयो’, गत वर्षको साउन ५ गतेको घटना स्मरण गर्दै स्थानीय सुरज मेहतर भन्छन्, ‘फेरि पनि त्यस्ता घटना नहोला भन्न सकिन्न।’
यसैबीच, चैत १४ गते राजविराज नगरपालिका खुला दिसामुक्त घोषणा गरिने तयारी छ। नगरस्तरीय खानेपानी, सरसफाइ तथा स्वच्छता समन्वय समितिले सूचना प्रकाशन गरेर नगरवासीहरुलाई धन्यवाद समेत दिइसकेको छ। तर, सरसफाइका क्षेत्रमा देखिएका समस्या समाधानमा भने कुनै चासो दिएको देखिँदैन।
राजविराज नगरपालिका वडा नम्बर ७ का अध्यक्ष प्रेम यादवले भने मेहतर टोलको सफाइका लागि आफू गम्भीर भएर लागेको बताए। कारागारका शौचालयमा हज निर्माण तथा फोहोर व्यवस्थापनको कार्य सुरु भइसकेको उनले जानकारी दिए।
मदननगर हुँदै आएको नाला व्यवस्थापनको विषयमा भने आफ्नो एक्लो प्रयासले सम्भव नभएकाले विभिन्न निकायसँग समन्वय गरी काम सुरु गर्न लागिएको उनको भनाइ छ।
यादवले भने, ‘नालालाई दुवैतर्फ आरसिसी ढलान गरेर निकासको व्यवस्था मिलाउन हामीले पहल गरिरहेका छौं।’
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1791645793.png)
-1786602170.png)
