स्वस्थ रहन पाउनु सबैको अधिकार हो । स्वस्थ शरीर मन र आत्माको हुन्छ । केवल शरीर मात्र द्रूत गतिमा दौडिरहेको मात्र हुन्छ । आजको समाजमा एक किसिमको ‘क्वीक फिक्स’ संस्कृतिको विकास भएको छ । छिटो दौडिनु र जित्नुलाई नै सर्वोपरि मानिन्छ । हामी यात्रालाई केही नमानी लक्ष्यलाई नै सर्वोपरि मानी दौडन्छौं । यसले गर्दा हाम्रो शरीर, मन र मस्तिष्कमा नकारात्मक असर पर्छ । यस्तो किसिमको मानसिकताबाट हाम्रा चिकित्सा प्रणाली पनि अछुतो छैनन् । मान्छे यन्त्रजस्तो र चिकित्सक र चिकित्सा विधिचाहिँ मेकानिक र बिग्रे–भत्केका यन्त्र बनाउने साधन जस्ता भएका छन् । यस्तो प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नु पर्दछ । आधुनिक चिकित्सा प्रणालीमा पनि समग्र मानिसको उपचारमा जोड दिनु पर्छ । किनभने बिरामी पर्दा एउटा फोक्सो मात्र वा एउटा हात मात्र बिरामी हुँदैन, समग्र शरीर नै बिरामी पर्छ ।
‘क्विक फिक्स’ संस्कृतिका बारेमा कुरा गर्दा के पनि बुझ्नु जरुरी छ भने, रोग या शारीरिक समस्यालाई तत्काल थामथुम पार्ने संस्कृतिले रोगसँग प्रतिरोध गर्ने क्षमतामा ह्रास ल्याउँछ । उदाहरणका लागि सामान्य रुघाखोकीलाई लिन सकिन्छ । सामान्य रुघाखोकीलाई प्रतिजैविक वा एन्टिबायोटिक औषधिको आवश्यकता पर्दैन ।
आराम गर्ने र तरल पदार्थको बढी सेवन गर्नाले रुघाखोकी २–३ दिनमा आफैँ हराएर जान्छ । यति सामान्य कुरा बुझाउन नसक्दा नागरिकहरु एन्टिबायोटिक औषधिको प्रयोग गर्न बाध्य छन् । अनावश्यक रुपमा एन्टिबायोटिकको प्रयोगले हानी नै पु¥याउँछ । पछि कडा प्रकृतिको संक्रमण हुँदा ती एन्टिबायोटिकले काम नगर्ने हुन्छन् । सधैं तनावग्रस्त रहने र ‘क्विक फिक्स’ को संस्कृतिलाई अगिंकार गरेर बाँच्नेमा अरु घातक रोग जस्तैः हृदयाघात र पक्षाघात पनि निम्तिने सम्भावना बढी हुन्छ । पछिल्लो एक अध्ययनले त तनावका कारण क्यान्सर पनि हुनसक्ने देखाएको छ ।
हरबखत तनाबग्रस्त भएर बस्दा शरीरमा कार्टिसोन नामक स्ट्र्ेस हार्मोन पैदा हुन्छ । यसले शरीरमा अनावश्यक रुपमा मुटुको चाल बढाउने तथा शिरामा तनाब बढाएर उच्च रक्तचापको अवस्था आउने हुन्छ जसले गर्दा हृदयाघात र पक्षाघातको जोखिम बढाउँछ । यतिमात्र नभई त्यस्ता स्ट्रेस हार्मोनले शरीरको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई पनि कम गराउँछन् ।
दार्शनिक बेन्जामिन दिसराइली भन्नुहुन्छ, ‘मान्छेका सारा समस्या उसले प्रत्येक दिन केबल पाँच मिनेट एउटा कोठामा शान्त भएर बस्न नसकेकाले पैदा हुन्छन् ।’ यो अभिव्यक्तिमा सत्यता छ, किनभने दैनिक रुपमा ध्यान गर्ने वा तनावलाई नियन्त्रण गरेर बाँच्ने व्यक्तिमा हृदयघात र पक्षघातका समस्या कम देखिने विज्ञानले पुष्टि गरेको छ । त्यस्ता मानिस शारीरिक र मानसिक रुपमा स्वस्थ भएर लामो आयुसम्म बाँच्छन् । यतिभन्दा फेरि यो पनि सम्झिन जरुरी छ की अर्गानिक रोग अथवा जन्मजात हुने मुटु वा दिमागका नशाका रोगबाट निम्तिन सक्ने समस्यामा भने चिकित्सकसँग उचित सल्लाह र परामर्श लिन अत्यन्त जरुरी छ ।
तनाब र खराब जीवनशैलीबाट पैदा हुने समस्यामा चाहि माथि भनिएका उपाय सान्दर्भिक हुन्छन् । जस्तो स्वास्थ्यसम्बन्धी व्यवहार सुधार्ने, धुमपान–मद्यपान नगर्ने, तनाब नियन्त्रण गर्ने, नियमित ध्यान गर्ने, सरल जीवनशैली अपनाउने र प्राकृतिक आहारमा ध्यान पु¥याउने गर्दा आयु लम्बिन्छ र स्वस्थ भएर बाँचिन्छ । फेरि एकपटक यो निवेदन गर्न चाहन्छु कि स्वास्थ्य भनेको ‘शरीर, मन र आत्माको स्वास्थ्य हो । ’
व्यक्तिगत रुपमा भन्नुपर्दा म आधुनिक चिकित्सा प्रणालीबाट तालिमप्राप्त चिकित्सक भए पनि एउटा ‘इन्टिग्रेटिभ अप्रोच’ मा जोड दिन चाहन्छु, जुन पाश्चात्य मुलुकमा अहिले आँधी झैं फैलिएको छ । लाखौं मानिसले यस्तो आधुनिक र प्राकृतिक चिकित्सा प्रणालीको समन्वय वा इन्टिग्रेसनबाट प्रत्यक्ष लाभ उठाइराखेका छन् । हामीलाइ धेरैथरिका औषधि र अप्रेशन चाहिएको छैन । हामीलाई आफ्नो शरीरभित्र भएको रोगलाई प्रतिरोध गर्ने शक्तिको विकास गरेर प्राकृतिक र स्वस्थ जविनशैली अपनाउन टेवा पु¥याउने उपचार पद्धतिको खाँचो छ । अब एक्काइसौ शताब्दीको उपचार पद्धतिले रोकथाम र उचित जीवनशैलीको प्रवर्धन र विकासमा जोड दिन्छ । त्यो नै उचित चिकित्सामा सत्य र तथ्यको नयाँ दिशा हो । यसैगरी स्वस्थ र दीर्घायु बनाउने आहारका कुरा गर्नुपर्दा माछामा पाइने ओमेगा ३, फ्याट्टी एसिड, भिटामीन सी र घरेलुरुपमा प्रयोग हुने अदुवा, लसुन, प्याजमा पनि प्राकृतिक रुपमा रोगलाई भगाउने तत्व हुन्छन् । मुटुका लागि ओमेगा ३, फ्याट्टी एसिड, भिटामीन इ र लसुनको प्रयोग अत्यन्त लाभकारी हुन्छ । शरीरका अन्य अंगका लागि हर्बल चिया पनि लाभदायी हुन्छ ।
स्वास्थ्यको परिभाषामा शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यसंगै ‘स्प्रिच्युअल वेलबिइङ’ का पनि कुरा आउँछन् । मानसिक रोगको आधिकारिक वर्गिकरण गर्ने विधि ‘इन्टरनेसनल क्लासिफिकेशन अफ डिजिज’ मा पनि मानसिक रोग हुने विभिन्न कारणमध्ये ‘ल्याक अफ स्प्रिच्युअल फुलफिलमेन्ट’ पनि समाहित छ । तसर्थ आफ्नो शरीर मन, मस्तिष्क र आत्माको नै स्वास्थ्यमा ध्यान पु¥याऔं ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
