तस्बिर : एआई सिर्जित
काठमाडौं– भारतले आफ्नो परमाणु हतियार क्षमता विस्तारसँगै जमिन, हावा र समुद्रबाट परमाणु हमला गर्न सक्ने ‘न्युक्लियर ट्रायड’लाई थप बलियो बनाउँदै लगेको छ।
अमेरिकी थिंक ट्यांक फेडरेसन अफ अमेरिकन साइन्टिस्ट्स (FAS) को २०२६ को अनुमानअनुसार भारतसँग हाल करिब १९० परमाणु वारहेड छन्। भारतले आगामी वर्षहरूमा थप करिब ३५ वारहेड थप्न सक्ने सम्भावना रहेको विश्लेषण गरिएको छ।
FAS को तथ्यांकअनुसार भारतका १९० वारहेडमध्ये करिब १७८ सैन्य भण्डारमा छन्। बाँकी केही वारहेडको अवस्था तथा प्रयोगसम्बन्धी विवरण सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट छैन। SIPRI को २०२६ को अनुमानले पनि भारतसँग १९० परमाणु हतियार रहेको देखाएको छ।
७३० किलो प्लुटोनियम, थप हतियारको सम्भावना
भारतसँग सन् २०२६ को सुरुआतसम्म करिब ७३० किलो हतियारस्तरको प्लुटोनियम रहेको अनुमान गरिएको छ। यस्तो परिमाणबाट वारहेडको डिजाइन र प्रविधिअनुसार ठूलो संख्यामा परमाणु हतियार बनाउन सकिने विश्लेषण छ।
यद्यपि यो भारतले तत्काल २२५ वटा वारहेड बनाउने अवस्था हो भन्ने होइन। उपलब्ध प्लुटोनियमको परिमाणबाट सम्भावित उत्पादन क्षमता अनुमान गरिएको हो। वारहेडको डिजाइन, आवश्यक प्लुटोनियमको मात्रा र अन्य प्राविधिक पक्षअनुसार वास्तविक संख्या फरक पर्न सक्छ।
भारतले पछिल्ला वर्षमा परमाणु क्षमतायुक्त नयाँ मिसाइल तथा हतियार प्रणाली विकास र परीक्षणलाई समेत तीव्रता दिएको छ।
अग्नि–५ मा ‘एकै मिसाइलबाट धेरै लक्ष्य’को क्षमता
भारतको लामो दूरीको अग्नि–५ मिसाइलमा मल्टिपल इन्डिपेन्डेन्टली टार्गेटेबल रिएन्ट्री भेहिकल (MIRV) प्रविधिको परीक्षण भएको छ।
MIRV प्रविधिले एउटै मिसाइलबाट विभिन्न लक्ष्यतर्फ छुट्टाछुट्टै वारहेड पठाउन सक्ने क्षमता दिन्छ। यस्तो प्रविधिले भारतको लामो दूरीको परमाणु प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई थप बलियो बनाउन सक्छ।
समुद्रमा पनि बढाउँदै ‘न्युक्लियर कवच’
भारतले परमाणु शक्तिको समुद्री हिस्सा पनि विस्तार गरिरहेको छ। अप्रिल २०२६ मा भारतले आफ्नो तेस्रो परमाणु ऊर्जाबाट चल्ने ब्यालिस्टिक मिसाइल पनडुब्बी आईएनएस अरिधमानलाई सेवामा समावेश गरेको थियो। यसअघि आईएनएस अरिहन्त र आईएनएस अरिघात सञ्चालनमा थिए।
अरिधमानमा अघिल्ला पनडुब्बीको तुलनामा बढी मिसाइल क्षमता रहेको रिपोर्टहरू सार्वजनिक भएका छन्। आठवटा मिसाइल ट्युबसहितको यो पनडुब्बीले भारतको समुद्रबाट परमाणु हमला गर्न सक्ने क्षमता अर्थात् ‘सेकेन्ड–स्ट्राइक’ क्षमतालाई बलियो बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
परमाणु शक्तिबाट सञ्चालन हुने यस्ता पनडुब्बीहरू लामो समयसम्म समुद्रमा लुकेर रहन सक्ने भएकाले परमाणु प्रतिरोधात्मक क्षमताको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छन्।
नयाँ रिएक्टरले बढाउन सक्छ प्लुटोनियम उत्पादन
भारतले परमाणु इन्धन उत्पादन क्षमतासमेत विस्तार गरिरहेको छ। ५०० मेगावाटको प्रोटोटाइप फास्ट ब्रीडर रिएक्टर (PFBR) लाई भारतको दीर्घकालीन परमाणु कार्यक्रमको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिएको छ।
विश्लेषणहरूमा PFBR पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन भएमा हतियारस्तरको प्लुटोनियम उत्पादन बढाउन सक्ने उल्लेख छ। तर यसको सम्पूर्ण उत्पादन परमाणु हतियार निर्माणमै प्रयोग हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन।
पाकिस्तानबाट चीनतर्फ पनि केन्द्रित हुँदै परमाणु रणनीति
भारतको परमाणु नीति लामो समयदेखि मुख्यतः पाकिस्तानसँगको रणनीतिक प्रतिस्पर्धासँग जोडिएको मानिँदै आएको थियो। पछिल्ला वर्षमा भने भारतले लामो दूरीका मिसाइल, समुद्री परमाणु क्षमता र अन्य रणनीतिक प्रणाली विकासमा जोड दिएको छ।
यसले भारतको परमाणु रणनीतिको केन्द्रमा चीन पनि थप महत्वपूर्ण बनेको विश्लेषणलाई बल दिएको छ। SIPRI ले पनि भारतको पछिल्लो परमाणु आधुनिकीकरण चीनसम्म पुग्ने लामो दूरीका क्षमतातर्फ बढिरहेको उल्लेख गरेको छ।
भारतले आफ्नो घोषित परमाणु नीतिमा ‘नो फर्स्ट युज’ अर्थात् आफूले पहिले परमाणु हतियार प्रयोग नगर्ने नीति राखेको छ। तर परमाणु हतियार तथा प्रक्षेपण प्रणालीको आधुनिकीकरणले दक्षिण एसियाको रणनीतिक सन्तुलनमा नयाँ प्रभाव पार्न सक्ने विश्लेषकहरूको धारणा छ।
विश्वमा १२ हजारभन्दा बढी परमाणु हतियार
SIPRI को २०२६ को अनुमानअनुसार विश्वका नौ परमाणु शक्ति राष्ट्रसँग कुल १२ हजार १८७ परमाणु हतियार छन्। त्यसमध्ये करिब ९ हजार ७४५ सैन्य भण्डारमा रहेका र सम्भावित रूपमा प्रयोग गर्न सकिने अवस्थामा छन्।
परमाणु शक्ति भएका नौ देशमा अमेरिका, रुस, बेलायत, फ्रान्स, चीन, भारत, पाकिस्तान, उत्तर कोरिया र इजरायल छन्। SIPRI का अनुसार यी सबै देशले आफ्नो परमाणु क्षमताको आधुनिकीकरण जारी राखेका छन्।
रुस र अमेरिकासँग विश्वका सबैभन्दा धेरै परमाणु हतियार छन्। त्यसपछि चीनको परमाणु भण्डार तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ भने भारत र पाकिस्तानले पनि नयाँ प्रक्षेपण प्रणाली तथा परमाणु क्षमताको विकास जारी राखेका छन्।
यसरी विश्वव्यापी रूपमा परमाणु हतियारको कुल संख्या पुराना हतियार नष्ट गरिँदा घटिरहेको देखिए पनि नयाँ हतियार थपिने गति बढ्दै गएकाले आगामी वर्षहरूमा परमाणु जोखिम थप बढ्न सक्ने SIPRI को निष्कर्ष छ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
