हामीकहाँ राष्ट्रियताबारे गहन बहस कहिले पनि भएन। भयो के भने, राष्ट्रवादलाई एकातिर राजाहरुले भजाएर खाए। अर्कोतिर, तथाकथित वामपन्थीहरुले पनि त्यत्तिकै भजाए। पहिलो पटक राष्ट्रियतालाई ‘राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र समाजवाद’ को नारामा नेपाली कांग्रेसले बहसमा ल्याउन खोजेको हो। त्योभन्दा अगाडि जहिले पनि राष्ट्रवाद नै रहेको हो। त्यसैले ‘राष्ट्रवाद’लाई पनि ‘राष्ट्रियता’ नै बुझ्ने चलन छ। तर, यी दुई शब्द समानार्थी चाहिँ होइनन्।
सोझो भाषामा भन्ने हो भने राष्ट्रियता त्यो भावना हो, जुन आफू बसेको भूमि, माटो, पानी, हावा, आफू हुर्केको समाज, आफ्नो परिवेशसँगको प्रेमलाई जनाउँछ। जब त्यसमा ‘वाद’ जोडिन्छ र राष्ट्रवाद हुन्छ, त्यो चाहिँ विचारधारा बन्न जान्छ। त्यो विचारधाराले आफू को हो र अरु को हो भन्ने सीमारेखा कोर्छ। राष्ट्रवाद आफूप्रतिको मायाभन्दा पनि अरुबाट हुने डर, अरु प्रतिको घृणामा लक्षित हुन्छ।
दुर्भाग्यवश के भइदियो भने नेपाल राज्यको परिकल्पनाकारदेखि नै ‘दुई ढुंगाबीचको तरुल हो’ भनेर भयको भावनामा राष्ट्रको विचारधारा जन्माइयो। त्यसैले यहाँ राष्ट्रियताले जरो गाड्न सकेन। राष्ट्रवादको उन्मादचाहिँ ठूलो भयो। एकातर्फ, तीनतिरबाट घेरिएको भारतको भय भजाउन पाइयो। अर्कोतर्फ, हिमालले हामीलाई रक्षा गरेर राखेको छ भन्न पाइयो।
एक तिरबाट सुरक्षित र तीन तिरबाट असुरक्षित रहेको हुनाले राष्ट्रवाद मूलतः भारतविरोधी भावनामा आधारित भयो। र, त्यो नै यहाँ धेरै बिक्ने भयो। त्यसको मारमा भारतीयसँग अनुहार एवं बानीव्यहोरा मिल्ने मधेसीहरु पनि परे। राष्ट्रियता भइदिएको भए मधेसी, जनजाति आदि सबैलाई जोड्थ्यो। राष्ट्रवादले चाहिँ मधेसीलाई अन्यतिर लगिदिएको हुनाले नेपालमा राष्ट्रियताको भावना हुर्किनै पाएन। राष्ट्रवादले सबैलाई जितिदियो।
राष्ट्रियताको भावना विकास गर्न सामाजिक रुपान्तरणका लागि काम गर्ने नेतृत्व चाहिन्छ। हामीकहाको अर्को दुर्भाग्य के हो भने, राजनीतिको एउटामात्रै उद्देश्य जहिल्यै कसरी सत्तामा पुग्ने र शासन गर्ने भन्नेमा केन्द्रित भयो। त्यसको लागि मान्छेलाई उत्तेजित पार्ने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। स्वभाविक हो, प्रेमभन्दा घृणाले उत्तेजित पार्न सघाउँछ। त्यसैले घृणाको खेती धेरै भयो।
यहाँको राष्ट्रवादमा भारत मिसिन थालेको इतिहास निकै पुरानो छ। मुगलकालका सम्राट औरंगजेबलाई गाली गर्ने चलन छ। हिन्दुवादीहरुले हिन्दुविरोधी भनेर गाली गर्छन्। त्यसको एउटा कारण के थियो भने हिन्दुहरुले ‘जजिया कर’ तिर्नुपर्थ्यो। तर औरंगजेबको के थियो भने जो हिन्दूले त्यो कर तिर्थ्यो, उनी तिनका सुरक्षाका लागि प्रतिबद्ध थिए। उनी असल मुसलमान थिए। प्रयागमा, काशीमा तिर्थालुहरुलाई पण्डाहरुले एकदम ठग्थे। त्यो ठगेको थाहा भएमा त्यस्ता पण्डाहरुलाई चारपाटा मुडेर उत्तर जंगलतिर धपाउने निर्देशन थियो। त्यहाँबाट धपाइएका पण्डाका सन्तानहरु नेपालको पहाडमा छ्यापछ्याप्ती भए।
दोस्रो, चारकोशे झाडीका कारण पहाडमा आइपुग्न गाह्रो थियो। त्यसैले अनाचार, दूराचार गरेका भारतीय मूल भूमिका भगौड़ाहरू, मन्दिरको मूर्तिको गहना चोरेर भाग्नेहरु र लुटपाट गरेर भाग्नेहरुको पनि आश्रयस्थल महाभारत शृंखला नै हुन्थ्यो। अपराध गरेर भागेको हुनाले तिनमा एक किसिमको असुरक्षा भाव थियो। त्यही असुरक्षा भावबाट बच्नको लागि तिनले जहिले पनि भारतको भयको खेती गर्न थाले। भारतबाट, मुसलमानबाट र अंग्रेजबाट भयको खेती गर्न थाले। त्यही भयबाट नै गोरखाका लडाका पृथ्वीनारायण शाहमा लोभ जन्मिएको हो। र, सम्पत्तिको लोभमा उनले विजय अभियान चलाए। त्यसैले भारत घृणा नेपालको परिकल्पनासँगै मिसिएर आएको हो।
मधेससँग त्यो घृणा झन् बढी भयो। मधेसीहरु हाम्रो सीमाभित्र रहेका ‘अन्य’ हुन्। हाम्रो हैकम मानेनन् भने शासन गर्न गाह्रो हुन्छ भन्ने अभिप्रायले मधेसविरोधी भावना झनै बलियो पारियो। काठमाडौं आउँदा राहदानी लिनुपर्नेसम्मको व्यवस्था समेत गरियो।
यसबीच केही उल्टापल्टा भनाइहरु समेत आयो। गोर्खालीहरुको धुत्याईँ दुनियाँमै नामी छ। जंगको भनाइ नै छ, 'गोर्खाली बलियो छलले !' तर, तिनलाई उल्टो के सिकाइयो भने, ‘मरेको मर्स्याले जिउँदो पहाडी ठग्छ।’ यो धुर्त्याइँको पनि हद नाघेको भनाइ हो। आफ्नो धुर्त्याइँलाई लुकाउन त्यस्तो किसिमको भनाइहरु प्रचलनमा ल्याइयो। एकै घानमा भारतीय र मधेसीलाई ‘अन्यीकरण’ गरिदिएपछि हाम्रो शासन सजिलो र जनजाति तथा पहाडी दलितको गोर्खालीकरण पनि सजिलो हुन्छ भन्ने सोच विकसित भयो।
जनजाति र खसआर्यको ऐक्यबद्धता कायम रह्यो भने मधेसमा हैकम चलाउन पाउँछौं भन्ने धुर्त्याइँ पृथ्वीनारायण शाहको पालादेखि नै चलेको हो। महेन्द्र शाहले त्यसलाई संस्थाकरण गरिदिए। जंगबहादुर, चन्द्र शमशेर हुँदै निरन्तरता पाएर महेन्द्रको पालासम्म यो उपक्रम जारी रह्यो। यस किसिमको धुर्त्याइँलाई निरन्तरता दिने सबैभन्दा नयाँ कडीको रुपमा खड्गप्रसाद शर्मा ओली देखिएका छन्।
यसबाट शासकले त्यहाँको सम्पत्तिमाथि हाम्रो एकाधिकार छ, यो हाम्रो ठाउँ हो, तिमी मधेसीहरुलाई त बस्न दिइएको मात्रै हो भनेर फाइदा लिन थाले। तिमीहरुको जतिसुकै लामो पुर्ख्यौली विरासत भए पनि हामीले जितेको हो, यो ‘हाम्रा ठूला दुःखले आर्ज्याको मुलुक’ हो भनियो। यो मुलुकमा तिमी चाहिँ आगन्तुक हौ भनेपछि भूमिको स्रोतमाथि एकाधिकार राख्न पाइयो। त्यसैले मधेसमा जति पनि ठूला जमिनदार थिए, ती खस आर्यहरु हुने गर्थे। त्यसमा दरबारका सेवक दुई-चार जनजातिहरु र केही कृपापात्र मधेसी पनि परेका होलान्, नत्र दरबारका नजिककाहरु नै हुने गर्थे।
त्यस्तै, जङ्गलमा पनि एकाधिकार भयो। कुनैबेला त ‘हरियो वन, नेपालको धन’ नै भनिन्थ्यो। यसरी जल, जंगल, जमिन र जन (दास) मा खस आर्यको एकाधिकार कायम राख्नलाई राष्ट्रवादले त सघाएको छ। यहाँको सत्ताधारी वर्ग र सत्तासँग जोडिएको अन्य सानासाना समूहलाई पनि यसबाट ठूलो फाइदा भएको छ। हो, कर्णालीको गरिबलाई फाइदा नभएको होला। तर, तिनलाई पनि भ्रम देखाइएको छ कि राष्ट्रवादले तिम्रो पनि रक्षा गरेको छ। खस आर्य भएता पनि सुदूरपश्चिममा बस्नेलाई, जनजातिलाई त के नै फाइदा होला र ? तर, तिनलाई पनि भ्रम बेचिएको छ।
नेपालको स्थायी सत्ता भनेको केही कुमाई बाहुन परिवार, केही पूर्वीय बाहुन परिवार, केही ठकुरी परिवार, केही क्षेत्री परिवार भए । त्यो सीमित परिवारको निरन्तरता हो। राज्य–साज्य भन्ने थाहा छैन, उनीहरुको लागि यो ‘ठूलो दुःखले आज्र्याको मुलुक’ (ठूलो सम्पत्ति) हो। यही सम्पत्तिको अधिकतम उपयोग र रक्षा गर्न ‘राष्ट्रवाद’ उनीहरुका लागि बलियो साथ बन्न गएको हो।
(किशोर दहालले गरेको कुराकानीमा आधारित)
यो पनि पढ्नुहोस्-
‘खास-खास सन्दर्भमा राष्ट्रियता वा राष्ट्रवाद पर्यायवाची जस्तै हुन्छन्’ - प्रदीप ज्ञवाली
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
