मधुमेह भनेको शरीरमा चिनीको मात्रा बढ्नु हो । रगतमा चिनीको मात्रा बढेर पिसाबमा पनि चिनी नै जाने भएकाले मधुमेह भनिएको हो । मधुमेह इन्सुलिनको अभाव वा इन्सुलिनले काम गर्न नसक्दा हुन्छ । इन्सुलिनले रगतको ग्लुकोजलाई उर्जाको रुपमा प्रयोग गर्नको लागि सहयोग गर्दछ । साथै बढी भएको ग्लूकोजलाई ग्लाइकोजनमा परिणतगरी संचय गर्दछ । यसरी जब इन्सुलिनको कमी हुन्छ तब शरीरले ग्लुकोजलाई प्रयोग गर्न र ग्लाइकोजनको रुपमा संचय पनि गर्न नसक्ने हुँदा रगतमा ग्लुकोजको मात्रा अनावश्यक बढ्न जान्छ ।
मधुमेह दुई प्रकारका हुन्छन् । प्रथम प्रकार ‘एक’ मधुमेह शरीरमा इन्सुलिन हर्मोनको उत्पादन कत्ति पनि नभएर हुन्छ । प्रकार ‘एक’ मधुमेह साधारणतया बच्चामा बढी देखिन्छ । जसमा बाच्नको लागि इन्सुलिन इन्जेक्सन दिनै पर्ने हुन्छ । प्रकार ‘दुई’ मधुमेह शरीरमा इन्सुलिनले राम्रोसँग काम गर्न नपाएर हुन्छ । जुन मोटोपन, यूरीक एसिड, कोलेस्टेरोल, फ्याटि लिभर जस्ता समस्यासँग आउने गर्दछ । यस्ता बिरामीकोे सुरुको अवस्थामा खाने चक्की औषधिहरुले काम गर्छ । तर कालान्तरमा गएर उक्त बिरामीलाई इन्सुलिन इन्जेक्सन दिनुपर्ने हुन्छ ।
एक पटक मधुमेह भैसकेपछि यसले प्रमुख अंगहरुमा असर गर्ने हुन्छ । जसलाई हामी दुई प्रकारको भन्छौं, म्याक्रोभास्कुलर र माइक्रोभास्कुलर । म्याक्रोभास्कुलर भनेको शरीरका रगतको ठूला नशाहरुमा मधुमेहले गर्ने असरले हुन्छ । ती मध्ये प्रमुख असर मुटुमा गर्छ । त्यसैगरी हातखुट्टाको रक्तसंचार गर्ने धमनीहरु र दिमागमा पनि असर गर्छ ।
माइक्रोभास्कुलरमा शरीरका साना साना रगतका नशाहरूमा गर्ने असर हुन्छ । यसमा प्रमुख असर गर्ने अंग मिर्गौला हो भने दोस्रो अंगमा आँखाको पछाडिको पर्दा रेटिना र तेस्रोमा रगत सप्लाइ गर्ने ससाना नशाहरुलाई असर गर्छ । जसलाई डायबेटिक न्यूरोप्याथी भनिन्छ । त्यसकारण डायबिटिक रेटिनोप्याथी, डायबिटिक नेफ्रोप्याथी र डायबिटिक न्यूरोप्याथिहरु मधुमेहका माइक्रोभास्कुलर जटिलताहरु हुन् । मधुमेह भएका सबै व्यक्तिमा यो जटिलता आउनै पर्छ भन्ने छैन । तर प्रकार ‘दुई’ मधुमेह भएका कम्तीमा ४० प्रतिशत सम्म बिरामीलाई नेफ्रोप्याथी हुने खतरा रहन्छ र संसारभरी मृगौला फेल हुने प्रमुख कारण यही मधुमेह नै हो ।
लक्षण देखापरेपछि उपचार गर्न खोजियो भने उपचार गर्न सकिदैन । त्यसैले सुरुको अवस्थामा रोग पत्तालगाई उपचार गर्नुपर्छ । सामान्यरुपमा मधुमेह भएको १०–१५ वर्षपछि यो समस्या देखिन थाल्छ । सामान्य मानिसमा मधुमेह मात्र छ तर उच्च रक्तचाप छैन तर एक्कासी रक्तचाप उच्च भयो भने मृगौलालाई असर गरेको हुन सक्छ । पिसाबमा माइक्रोअल्बुमिन भन्ने प्रोटिन सुरुको अवस्थामा सानो मात्रामा जाने हुन्छ । २४ घण्टामा ३० मि. ग्रा.सम्म अल्बुमिन पिसाबमा गयो भने डायबिटिक नेफ्रोप्याथीको पहिलो लक्षण हो ।
जब यो प्रोटिनयुरीयाको स्टेजमा पुग्छ र त्यसपछि बल्ल बिरामीको हातखुट्टा सुन्निएर आउने प्रमुख लक्षण देखिन्छ । सुन्निदै गएपछि विस्तारै विस्तारै मृगौला फेल भएको लक्षण देखापर्छन् । सुरूकै अवस्थामा धेरै नै नोक्सान भैसकेको हुन्छ, त्यसैले बिरामीमा लक्षण भन्दा पनि पहिला नै चिकित्सकले जटिलताको कारण खोजी गर्नुपर्ने हुन्छ । मधुमेहको नियमित परिक्षणमा पिसाबको विशेष जाँच गर्नुपर्छ । यस्ता जाँच कम्तीमा ६ महिनामा एक पटक गर्नुपर्ने हुन्छ ।
मधुमेहका रोगीले मृगौला रोगबाट बच्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ । जस्तै मधुमेह नियन्त्रणको लागि आफ्नो आहारव्यहार, व्यायाम, तौल, उच्च रक्तचाप, कोलेस्टेरोलका साथसाथै सुगरलाई पनि नियन्त्रणमा राख्नु पर्छ । के गर्दा मधुमेह नियन्त्रणमा आउछ, त्यो सबै उपाय अपनाउनु पर्छ । खाली पेटमा सुगरको मात्रा कम्तीमा ११०–१२० एमजी/डिएल को आसपासमा र खाना खाएको २ घण्टापछि जाचेको सुगर १४०/१६० को आसपासमा ल्याउनु पर्छ । अर्को HbA1C भनिन्छ ,जसले ३ महिनाको सुगर कन्ट्रोल बताउँछ ।HbA1C ७ प्रतिशत भन्दा तल हुनु पर्छ । यस्तो गर्न सकेमा नेफ्रोप्याथीबाट बच्न सकिन्छ । यदि यति गर्दागर्दै पनि रोग बढ्दै गएर माइक्रोअल्बुमिन यूरीयाको स्टेजमा पुगेमा विशेष प्रकारका औषधिहरु सेवन गर्नुपर्छ । जसले उच्चरक्तचाप पनि कम गर्छ, सँगै पिसाबबाट प्रोटिन जाने समस्यालाई पनि नियन्त्रण गर्दछ ।
यदि मृगौला रोग लागि सक्यो भने बिरामी डायलासिस अथवा प्रत्यारोपणमा जानु भन्दा अगाडि हामी त्यो प्रक्रिया ढिला गर्न सक्छौं । यसका लागि उच्च रक्तचाप, सुगर, कोलेस्टोरेल नियन्त्रणमा राख्न र प्रोटिनयूरिया घटाउने औषधिहरु सेवन गर्नुपर्छ । सँगसँगै हेमोग्लोबिन कम भएर जाने हुँदा यसको मात्रा पनि नियन्त्रण गर्नुपर्छ । क्याल्सीयम, फसफोरस र प्याराथाइड हर्मोनको मात्रा जचाउनु पर्छ र खानामा प्रोटिन कम मात्रामा खानुपर्छ ।
पोटासियम धेरै भएको खानेकुराहरु फलफूलहरु, जुसहरु, हर्लिक्स खानुहुँदैन । फलफुलमा कम पोटासियम भएको फलफुलहरु स्याउ, नास्पाती, अम्बा, मेवा, भुईकटर बिरामीले खान मिल्छ । तर मधुमेह भएको हुनाले धेरै गुलियो पनि खानु हँदैन । त्यसैले खानपाना, हेमोग्लोबिन, उच्च रक्तचाप, सुगर र क्याल्सीयम, फसफोरसमा ध्यानदिनुपर्छ । बिरामीले आफुले खाने पानी र नुनको मात्रामा पनि ध्यान दिनुपर्छ । २४ घण्टामा जति पिसाब हुन्छ, त्यो पिसाब कै मात्रा अनुसार बिरामीले पानी खानु पर्छ । यदि धेरै पानी र नून खाएमा शरीर सुन्निएर जाने हुन्छ र मुटुमा भार पर्ने र फोक्सोमा पानी जम्ने हुन्छ । मृगौलालाई असर गरिसकेको तर मृगौला फेलियरको अन्तिम चरणमा नपुगेको अवस्थामा यी सबै कुराहरुमा विशेष ध्यान दिनुपर्नेहुन्छ ।
मधुमेह भएका बिरामी मृगौलाको पनि बिरामी हुनेहँुदा सँगसँगै अरु जटिलताहरु पनि थपिन्छ । नियमित इन्सुलीन प्रयोग गरिरहेका बिरामीहरुको भने इन्सुलिनको मात्रा कम भएर जान्छ । किनभने इन्सुलिन मृगौलाबाटै बाहिर फाल्ने हो । त्यसैले इन्सुलिन कम चाहिन्छ । तर मधुमेहको नियन्त्रण गर्नैपर्छ । मधुमेह भैसकेपछि कसको मृगौला फेल हुन्छ भन्न सकिँदैन तर बिरामीले चिकित्सकको नियमित सल्लाह लिनुपर्छ । बिरामी आफँै मनगढन्ते कुरामा लागेर आफुखुसी औषधि सेवन गर्नुहँुदैन ।
पछिल्लो समयमा मृगौला बिग्रनुमा जडिबुटिहरुको एकदमै ठूलो हात देखिएको छ । त्यसैले जडिबुटि खाएर मधुमेह नियन्त्रणमा छ भनेर बस्नु हँुदैन । बिरामीहरु इन्सुलिनल देखेर डराउनु हँुदैन । इन्सुलिन इन्जेक्सन भएपनि धेरै दुख्दैन । त्यसैले समयमै इन्सुलिन लिएर मधुमेह नियन्त्रणमा राख्नसके भोलि गएर मृगौला फेल भई डायलासिस तथा प्रत्यारोपण गर्नुपर्ने अवस्था नआउन सक्छ । त्यसैले सही सुचना लिने र सही सुचनालाई सही रुपमा पालना गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ ।
संसारमा मृगौला फेल हुने एक नम्बर कारण मधुमेह नै हो भन्ने कुरा भुल्नुहुँदैन । मृगौला बिर्गेको बिरामी हेर्ने हो भने ५० प्रतिशत मधुमेहले बिगारेको हुन्छ । प्रकार १ मधुमेह भएको बिरमीमा १५–२० वर्षपछि मृगौलाको समस्या देखा पर्नसक्छ तर प्रकार २ मा मधुमेह भएको सुरुकै अवस्थामा मृगौलामा असर गरिसकेको हुनसक्छ । सामान्यरुपमा हेर्ने हो भने १०–१५ वर्षमा धेरै बिरामीमा मृगौलामा असर देखिएको छ ।
मधुमेह भएको बिरामीको डायलसिसमा पनि समस्या देखिन सक्छ । किनभने फिस्टुला बनाएर डायलासिस गर्नुपर्ने हुन्छ । मधुमेहका बिरामीको फिस्टुला छिटो बिग्रने हुन्छ । त्यसकारण मधुमेही बिरामीको धेरै पटक, धेरै ठाँउमा फिस्टुला बनाउनु पर्ने हुन्छ । अन्य कारणले मृगौला बिग्रेका बिरामीको डायलसिस गरेको बिरामीको भन्दा, मधुमेह भएर डायलसिस गर्ने बिरामीको छिटो मृत्यु हुने पनि देखिएको छ । साथै प्रत्यारोपणमा पनि जटिलता उत्पन्न हुन्छ । त्यसैले मधुमेहले मृगौला फेल हुने समस्या भनेको भयावह समस्या नै हो । बिरामीले मलाई मधुमेह भयो भन्नु भन्दा पनि, मधुमेह भैसकेपछि के गर्नुपर्छ भन्नेतिर ध्यानदिन अत्यन्तै जरुरी छ ।
मृगौला रोगको लक्षणहरु
– शरीर सुनिने
– पिसाब रातो हुने
– पिसाब कम तर धेरै पटक लाग्न
– खाना रुची कम हुने, वाकवाक लाग्ने
– शरीरमा रगत कम भएर सेतो हुने
– छाला गाढा कालो भएर जाने
– सास फेर्न गाह्रो हुने
– छाती दुख्ने, मानिस बेहोस सम्म हुनसक्छ
– उच्च रक्तचापले मृगौला सम्बन्धी रोग हुन सक्छ
मृगौला रोगबाट बच्च के गर्ने ?
– रक्तचाप र मधुमेहको नियमित परीक्षण
– वर्षको एक पटक रगत, पिसाबको जाँच गर्ने ।
– प्रशस्त मात्रामा पानी पिउने
– जथाभावी औषधि सेवन नगर्ने
– सन्तुलित आहारको सेवन गर्ने
– नियमित शारीरिक व्यायाम गर्ने
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
