काठमाडौं– भरतमोहन अधिकारी नेपालको इतिहासमा अर्थमन्त्रीको जिम्मा सम्हाल्ने पहिलो कम्युनिष्ट नेता थिए। २०५१ सालमा उनी अर्थमन्त्री हुँदा सरकारको नेतृत्व मनमोहन अधिकारीले गरिरहेका थिए।
त्यसअघिका सरकारले ल्याउने बजेटभन्दा अधिकारीले ल्याएको बजेट त्यस अर्थमा पनि फरक ठहरियो जब उनले समाजवाद र कम्युनिष्ट सिद्धान्तलाई अर्थतन्त्र जोडेर जनताको अनुहार पढने बजेट सार्वजनिक गरे।
ठूला र महत्वाकांक्षी योजना सार्वजनिक गरिनेन्, नकि जनताका आधारभूत आवश्यकतासँग तालमेल हुने विषयलाई बजेटमा समेटे। र त्यो पूँजीवादबाट समाजवाद उन्मुख बजेट कार्यान्वयन गर्ने पहिलो जिम्मेवारी उठाए।
भरतमोहनले त्यही बजेटबाट उठाएका ज्येष्ठ नागरिक भत्ता होस्, वा समावेशी विकासको सिद्धान्त, अहिलेसम्म पनि नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी–नेकपा (तत्कालीन एमाले) ले त्यही एजेण्डालाई आत्मसाथ गरिरहेको छ।
७५ वर्ष पुगेका सम्पूर्ण ज्येष्ठ नागरिकलाई प्रतिमहिना १ सय रुपैयाँका दरले ज्येष्ठ नागरिक भत्ता दिने उनको घोषणा र बजेटमा अटाएको त्यो कार्यक्रम निकै लोकप्रिय मात्र बनेन अहिलेसम्म पनि सफल रुपमा लागू भइरहेको छ।
त्यसपछिका हरेक चुनावमा एमालेले वृद्धभत्तालाई महत्वपूर्ण चुनावी एजेण्डा बनाइरहेको छ। कहिले रकम बढाउने नाममा त कहिले उमेरहद घटाउने नाममा।
जुन अघिल्लो वर्ष भएको तीनवटै तहको चुनाव सम्मै कायम रह्यो। यस अर्थमा त्यो एमालेको सदाबहार एजेण्डा। अधिकारीले ११ पुस २०५१ मा आर्थिक वर्ष ०५१/५२ को बाँकी ६ महिनाका लागि अर्थमन्त्रीका हैसियतले बजेट सार्वजनिक गरे।
त्यसबेला मुलुक चुनावको संघारमा थियो भने सरकार पनि मतको विश्वास गुमाइसकेको र काम चलाउ अवस्थामा थियो। तर, जब त्यो सरकारले बजेट सार्वजनिक गर्यो तब एमाले सदनमा नभई जनताको अगाडि एक सशक्त र एजेण्डा सहितको दल बन्यो।
कतिपयले नारा मात्रै समेटेको बजेट पनि भने तर त्यही बजेटले नेकपा एमालेलाई स्थापित गराउन ठूलो मद्दत पुग्यो। आर्थिक विकेन्द्रिकरणको पहिलो अभ्यास मुलुक संघीयतामा गएसँगै आर्थिक र प्रशासनिक विकेन्द्रिकरणको अभ्यास थालिएको छ।
जबकि अधिकारीले आजभन्दा २४ वर्षअघि नै त्यसको अभ्यासमात्र गरेनन्, सफलतापूर्वक कार्यान्वयन पनि गरे। आफ्नो 'गाउँ आफैं बनाऔं' भन्ने तत्कालीन नेकपा एमालेको चुनावी एजेण्डा थियो।
जुन पछि बजेटमा पनि समेटियो। सोहीअनुसार भरतमोहनको ‘सन्तुलित विकासमा नयाँ आयाम’ भन्ने नारासहित देशका २ सय ५ वटै निर्वाचन क्षेत्रमा उक्त कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने घोषणा गरियो।
प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रमा प्रत्येक कार्यक्रमका लागि न्यूनतम २० लाख रुपैयाँ बराबरका आयोजनाहरु कार्यान्वयन गर्ने भनेर बजेटमा उल्लेख गरियो। स्थानीय सडक तथा साना सिँचाईका लागि भन्दै प्रत्येक निर्वाचन क्षेत्रमा प्रत्येक कार्यक्रमका लागि कम्तिमा १५ लाख रुपैयाँ बराबरका कार्यक्रम कार्यान्वयन गरियो।
हरेक सांसदले आफ्नो क्षेत्रको विकासका लागि २ लाख ५० हजार रुपैयाँ खर्च गर्नसक्ने व्यवस्था मिलाइयो। हरेक निर्वाचन क्षेत्रमा समावेशी रुपमा आयोजना वितरण भएपछि त्यसले सकारात्मक समीक्षा पायो। यसरी सिधै स्थानीय निकायमा बजेट पठाइएको त्यो पहिलोपटक थियो।
असन्तुलित बजेट भएको भन्दै आलोचना श्रोतको उपलब्धताअनुसार रकम बिनियोजन तथा बाँडफाँड गरिने गरी बनाइएको बजेटलाई सन्तुलित बजेट मानिन्छ।
अधिकारीले त्यसबेला ४२ अर्ब ६९ करोड रुपैयाँको बजेट ल्याउँदा राजश्व लक्ष्य २३ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँ र वैदेशिक सहायता ४ अर्ब तथा वैदेशिक ऋण ११ अर्ब रुपैयाँ ल्याउँले लक्ष्य राखिएको थियो।
जसकारण, उक्त बजेट निकै असन्तुलित रहेको भन्दै आलोचनासमेत भएको थियो। राजस्वमूखी पूर्ण बजेट लोकप्रिय पुरक बजेट ल्याएको ६ महिनापछि अधिकारीले आर्थिक वर्ष २०५२/०५३ का लागि ५१ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँको बजेट ल्याए।
अघिल्लो बजेटमा श्रोत सुनिश्चितता बिनै बजेट पठाएको भन्दै उनको आलोचना भएपछि उनको आँखा राजस्व संकलनमा वृद्धि गर्नतर्फ गयो। सोहीकारण उनले पहिलोपटक कर क्षमताको सूचक निर्धारण गर्ने घोषणा गरे।
पछिल्ला सरकारले उनको नीति अनुसरण गरकै कारण राजस्वमा उल्लेख्य वृद्धि भयो। संकटकालीन अवस्थामा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रले शेरबहादुर देउवालाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरेसँगै अधिकारी दोस्रोपटक उपप्रधानमन्त्रीसहित अर्थमन्त्री बने।
संकटकाल र सशस्त्र द्वन्द्वका कारण त्यो बजेटले पनि त्यति चर्चा पाएन। २०६८ सालमा प्रधानमन्त्री झलनाथ खनाल हुँदा अधिकारी तेस्रोपटक अर्थमन्त्री बने भने खर्ब ८४ अर्ब रुपैयाँ बराबरको बजेट सार्वजनिक गरे।
उक्त बजेट संसदमार्फत सार्वजनिक हुनुअगावै बाहिर सार्वजनिक भएको भन्दै अधिकारीको निकै आलोचना भयो। यतिसम्म कि प्रतिपक्षी दल नेपाली कांग्रेसले रोस्टम घेराउ नै गर्यो। तत्कालीन नेकपा एमालेका एजेण्डाहरू यो बजेटमा पनि समावेश भए तर पार्टीभित्रकै असन्तुष्टिका कारण उक्त सरकार सात महिना मात्रै टिक्यो।
त्यसबेला पनि अधिकारीले अर्थमन्त्रीको जिम्मेवारी राम्रेसँग सम्हाल्न पाएनन्।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
