-दुर्गा देवकोटा/ रासस
लम्की- कैलालीकी पार्वती धामीको १४ वर्षको उमेरमा विवाह भयो। त्यो बेला उनलाई विवाह एक रमाइलो खेल हो जस्तो मात्रै लागेको थियो। पन्ध्र वर्षको उमेरमा पहिलो सन्तान छोरी जन्मिइन्। त्यसपछि ३० वर्ष नपुग्दै उनका ४ सन्तान जन्मिए। सुत्केरी अवस्थामा पोषिलो खानपान र स्याहारसुसार नपाएका कारण उनको स्वास्थ्यमा क्रमश: समस्या सिर्जना हुन थाल्यो।
पार्वतीले ३५ वर्षकै उमेरमा पाठेघर फाल्नुपरेको घटना सुनाउँदै भनिन्, 'त्यो बेला सानैमा विवाह गरिदिए। सानै उमेरमा गर्भवती भएकै कारण मेरो पाठेघर फाल्नुपर्यो।' त्यतिखेर पोषिलो खानेकुरा खान पाएको भए, विवाहपछि पनि विद्यालय पढ्न पाएको भए जीवन फरक हुन्थ्यो होला भन्ने उनलाई अहिले पनि लाग्छ।
अहिले ४५ वर्ष पुगेकी पार्वतीले भनिन्, 'कक्षा ७ मा पढ्दा-पढ्दै विवाह भयो। विवाह पछि पढ्न पाइएन। सानैमा विवाह गरियाे, दु:ख पाइयाे, अब बालविवाहकाे घाउ कसरी सुनाउँ?' अहिले उनलाई कम्मर दुख्ने, आँखा कम देख्ने, हातखुट्टा दुख्नेजस्ता समस्याले सताइरहन्छन्। नियमित काम पनि गर्न कठिन रहेको र औषधिको सहारामा बाँचेरहेको उनी बताउँछिन्।
लम्कीकी धना जैसीको पनि महिनावारी नहुँदै १३ वर्षको उमेरमा विवाह भएको थियो। धना १३ वर्षकी हुँदा उनका श्रीमान् रघुनाथ जैसी १५ वर्षका थिए। विवाह लगत्तै धना गर्भवती भइन्। त्यसपछि उनका श्रीमान् रघुनाथ धन कमाउन भारत गए। भारतमा उनले सवारी चालकको काम गर्थे। वर्षमा एकपटक घर आउँथे। धनाले लगातार ९ बच्चा जन्माइन्। ५ बच्चा स्याहार र उपचार नपाएर बाँचेनन्। उनका ४ बच्चाले राम्ररी पढ्न लेख्न पाएनन्।
उतिबेलाकाे आफ्नाे अवस्था सम्झिदै उनले भनिन्, 'श्रीमानकाे कमाइले घर चलाउनै धौधौ भयो। कसरी छोराछोरी विद्यालय पठाउनु? वरिपरिका हुनेखाने परिवारका बच्चाहरु त पढ्न जान्थे। मेरा केटाकेटीले त पेटभरि खान पनि पाएनन्।'
जोशीपुरकी रमिला चौधरीले विद्यालय पढ्दापढ्दै प्रेम गरेर १५ वर्षमै भागी विवाह गरिन्। विवाह भएको डेढ वर्षमै छोरी जन्मिइन्। रमिला भन्छिन्, 'परिपक्व उमेर नभएरै बच्चा जन्माएका कारण त्यसपछि उनकाे गर्भ रहन सकेन। निरन्तर रक्तस्राव हुन थाल्यो। उपचारका लागि भारतको बरेली गयौं। डाक्टरले पाठेघर फाल्न सल्लाह दिए।'
एक मात्र सन्तान भएकाे बेलामै पाठेघर फाल्ने सल्लाह पाउँदा उनलाई छाँगाबाट खसेकाे जस्ताे भएकाे बताइन्। 'मेरो त आँखा अगाडि पूरै अँध्यारो भयो। पाठेघर नफाले क्यान्सर हुनसक्ने भनेपछि २१ वर्षकै उमेरमा पाठेघर फालेर आएँ।'
त्यसपछि रमिलाका श्रीमान् उनीसँग रमाउन छोडे। उनले छोरा चाहिन्छ भन्दै अर्को विवाह गरे। भन्छिन्, 'पढ्ने समयमा पढिनँ। अब केही काम गर्न पनि सक्दिनँ। छोरा जन्माउन पनि नसक्ने भएपछि श्रीमान्काे निर्णय स्वीकार गरें। अहिले सहेर बसेकी छु। सानै उमेरमा गरेको विवाह अभिशाप भएको छ।'
बालविवाहकाे असर
कलिलै उमेरमा विवाह गरेका कारण सुदूरपश्चिममा यस्ता थुप्रै महिलाको जीवन दुःखदायी भएको छ। अहिले पनि सुदूरपश्चिममा बालविवाह हुने गरेको छ। बालविवाहका कारण पुरुषलाई आर्थिक भार बढ्न पुग्छ भने महिलाको शारीरिक, मानसिक विकास अवरुद्ध हुन जान्छ। अझ महिलाको स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या सिर्जना हुने गरेको छ। बालविवाहका कारण किशोरी र बच्चाको अकालमा ज्यानसमेत जाने गरेको छ।
अधिकारकर्मी कल्पना उपाध्याय सानै उमेरमा विवाह गर्दा महिलालाई शारीरिक, आर्थिक सबैखाले समस्या हुने गरेको बताउँछिन्। उनका अनुसार सुत्केरी अवस्थामै गह्राैं भारी बोक्नुपर्ने, दैनिक काममा जोतिनुपर्ने जस्ता समस्याले स्वास्थ्यमा गम्भीर समस्या हुने गरेको छ। उपाध्याय भन्छिन्, 'सानै उमेरमा गरिने विवाहका कारण धेरैले विद्यालय छाड्नु परेको छ। शारीरिक र मानसिक अवस्थामा परिपक्व नहुँदै घरपरिवार र बच्चाको जिम्मेवारी उठाउनु परेको छ। यसकारण उनीहरुका बालबालिकासमेत आधारभूत अधिकार उपभोग गर्नबाट वञ्चित भइरहेका छन्।'
अर्की अधिकारकर्मी कमला केसी बालविवाहले महिलामाथि हिंसा बढाइरहेको दाबी गर्छिन्। भन्छिन्, 'शिक्षा र रोजगारी नभएका कारण महिलामाथि थप हिंसा भइरहेको छ।'
कानुनले तोकेअनुसार २० वर्ष उमेर पुगेपछि मात्र किशोरकिशोरीहरु शारीरिक र मानसिक रुपमा परिपक्व हुने र विवाहका याेग्य हुन्छन्। उनीहरुमा हरेक किसिमको निर्णय लिन सक्ने क्षमताको विकास त्यसपछि मात्र हुने गर्छ। उमेर नपुग्दै विवाह गर्दा महिलामा मानसिक, शारीरिक, आर्थिक सबैखाले समस्या हुने गरेको टीकापुर अस्पतालका सिनियर स्टाफ नर्स कल्पना खड्काले बताइन्।
बालविवाह अन्त्यका लागि थुप्रै कानुनी तथा नीतिगत प्रावधानहरु बनेका छन्। सविधानले कानुनविपरीत कार्य गर्नेलाई सजाय गरी पीडितलाई क्षतिपूर्तिको व्यवस्था पनि गरेको छ। बालविवाह न्यूनीकरणका लागि थुप्रै सङ्घसंस्थाहरु लागिपरेका भए पनि बालविवाह हुने क्रम नरोकिएको सिनियर अहेब शकुन्तला रोकायाकाे भनाइ छ। रोकायाका अनुसार स्वास्थ्य संस्थामा अहिले पनि सुत्केरी हुने ३० प्रतिशत आमाहरु २० वर्षमुनिका छन्।
तथ्यांकले के भन्छ?
नेपालको कानुनअनुसार २० वर्ष उमेरभन्दा अगाडि गरिने विवाह बालविवाह हो। उमेर नपुगी भएको विवाहलाई गैरकानुनी र दण्डनीय कार्यका रुपमा परिभाषित गरिएको छ। तर, समाजमा अझै पनि बालविवाहको अभ्यास हुँदै आएको छ।
युनिसेफले सन् २०१६ मा सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार नेपालमा ३७ प्रतिशतले १८ वर्ष उमेर नपुग्दै र १० प्रतिशतले १५ वर्ष नपुग्दै विवाह गर्ने गरेका छन्। बालविवाह उच्च हुने दक्षिण एसियाली देशहरुमध्ये नेपाल तेस्रो स्थानमा पर्छ। नेपालको अन्य ठाउँको तुलनामा सुदूरपश्चिम प्रदेशमा बालविवाह बढी हुने गर्दछ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको प्रतिवेदनअनुसार अहिले पनि नेपालमा वार्षिक १३ हजारको हाराहारीमा बालविवाह हुने गरेका छन्। नेपालले सन् २०२० भित्र बालविवाह अन्त्यका लागि सार्थक प्रयास गर्ने र दिगो विकास लक्ष्य अनुरुप सन् २०३० भित्र बालविवाह अन्त्य गर्ने सहमतिपत्रमा हस्ताक्षर पनि गरेको छ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
