केही महिलाले महिनावारी चक्रको बीचतिर ओभुलेशन (अण्डोत्सर्जन) हुँदा पेटको तल्लो भागमा सामान्यभन्दा फरक दुखाइ महसुस गर्न सक्छन्। ओभुलेशनको समयमा हल्का दुख्ने, केही समयका लागि चसक्क तान्ने वा पेटको तल्लो भागमा ऐंठन हुनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन्। यस्तो दुखाइलाई चिकित्सकीय भाषामा ‘मिटेलस्चमेर्ज’ भनिन्छ, जसको अर्थ चक्रको बीचमा हुने दुखाइ हो। धेरैजसो अवस्थामा यस्तो दुखाइ सामान्य र हल्का हुन्छ तथा धेरै समयसम्म रहँदैन। तर दुखाइको प्रकृति र अवधि भने व्यक्तिपिच्छे फरक हुन सक्छ।
यसले मुख्यतः दुई प्रश्न उठाउँछ—ओभुलेशनका बेला दुखाइ किन हुन्छ? र यस्तो दुखाइ कहिलेसम्म सामान्य मानिन्छ?ओभुलेशनको समयमा हुने पेट वा श्रोणि (पेल्भिक) क्षेत्रको असहजताका सामान्य कारणबारे जानकारी राख्दा आफ्नो शरीरमा देखिने परिवर्तन सामान्य हो कि होइन भन्ने बुझ्न सहज हुन्छ। साथै, दुखाइ लामो समयसम्म रहिरहेमा वा अत्यधिक बढेमा चिकित्सकसँग कहिले परामर्श लिनुपर्छ भन्नेबारे पनि जानकारी लिन सकिन्छ।
ओभुलेसनका बेला हुने दुखाइ कहिले चिन्ताको विषय बन्छ?
ओभुलेसनका कारण हुने दुखाइ सामान्यतया हानिकारक हुँदैन। पर्याप्त आराम गर्ने र दुखेको ठाउँमा उचित तरिकाले तातो सेक्दा यस्तो दुखाइ कम हुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा दुखाइ कम गर्ने औषधि प्रयोग गर्न पनि चिकित्सकले सुझाव दिन सक्छन्। तर दुखाइ अत्यधिक तीव्र छ वा पटक–पटक दोहोरिइरहेको छ भने त्यसलाई सामान्य रूपमा मात्र लिनु हुँदैन। उच्च ज्वरो, बान्ता, रिङ्गटा लाग्ने वा महिनावारी नहुनेजस्ता लक्षण पनि देखिएमा तत्काल चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ।
मुम्बईस्थित लीलावती अस्पतालको ‘ब्लुम आईभीएफ युनिट’की वैज्ञानिक निर्देशक तथा प्रमुख एवं ‘ब्लुम आईभीएफ सेन्टर्स’की मेडिकल निर्देशक डा. नन्दिता पालशेटकरका अनुसार, यस्तो अवस्थामा चिकित्सकीय जाँच आवश्यक हुन सक्छ।
ओभुलेसनका बेला किन दुख्छ?
ओभुलेसनका बेला हुने दुखाइ प्रायः पेटको तल्लो भाग वा श्रोणि (पेल्भिस) को एकतर्फ महसुस हुन्छ। केही महिलाले महिनावारी चक्रको मध्यतिर यस्तो दुखाइ अनुभव गर्छन्। ओभुलेसनका बेला अण्डाशयमा रहेको प्रमुख फोलिकल ठूलो हुँदै जान्छ र अन्ततः फुटेर त्यसबाट डिम्ब बाहिर निस्कन्छ। फोलिकलको आकार बढ्दै जाँदा अण्डाशयको सतहमा तन्काव उत्पन्न हुन सक्छ, जसका कारण दुखाइ महसुस हुन्छ।
ओभुलेसनको दुखाइ प्रायः एकतर्फी किन हुन्छ?
डा. पालशेटकरका अनुसार, फोलिकल फुट्दा त्यसबाट थोरै मात्रामा तरल पदार्थ वा रगत श्रोणि क्षेत्रमा पुग्न सक्छ। यसले पनि असहजता वा दुखाइ निम्त्याउन सक्छ। ओभुलेसनका बेला कुन अण्डाशयबाट डिम्ब निस्किरहेको छ भन्ने आधारमा दुखाइ प्रायः त्यहीतर्फ महसुस हुन्छ। यस्तो दुखाइ एक मिनेटदेखि ४८ घण्टासम्म रहन सक्ने चिकित्सक बताउँछिन्।
अण्डाशयको दुखाइमा कहिले जाँच आवश्यक पर्छ?
ओभुलेसनका बेला हुने सामान्य दुखाइभन्दा लामो समयसम्म रहने वा पटक–पटक दोहोरिने दुखाइ भएमा यसको कारणबारे जाँच गर्नु आवश्यक हुन सक्छ। इन्डियन सेन्टर फर एन्डोमेट्रिओसिस (आईसीई) का निर्देशक तथा ब्रीच क्यान्डी अस्पताल, जसलोक अस्पताल र सर एचएन रिलायन्स अस्पतालका सल्लाहकार एवं एन्डोमेट्रिओसिस सर्जन डा. अभिषेक मंगेशिकरका अनुसार, एन्डोमेट्रिओसिसका घाउहरू पेरिटोनियम तथा गर्भाशयका लिगामेन्ट आसपास, पेल्भिक स्नायुको जालो नजिकै हुन सक्छन्। गहिरो घाउले हाइपोग्यास्ट्रिक, अब्चुरेटर वा सेक्रल स्नायुसम्म असर पुर्याउन सक्छ।
त्यसैले यस्तो अवस्थामा दुखाइ ढाड, नितम्ब वा तिघ्रासम्म फैलिन सक्छ। कतिपय बिरामीले सामान्य क्र्याम्पिङको सट्टा जलन हुने वा बिजुलीको झट्का लागेजस्तो दुखाइ महसुस गरेको बताउन सक्छन्। डा. मंगेशिकरका अनुसार, यस्तो दुखाइलाई सामान्य महिनावारीको पीडा भनेर मात्र बेवास्ता गर्नु हुँदैन।
के पेल्भिक कन्जेसनले पनि दुखाइ गराउन सक्छ?
डा. मंगेशिकरका अनुसार, पेल्भिक कन्जेसन अर्थात् श्रोणि क्षेत्रमा नसाहरूमा रगत जम्ने वा नसाहरू फुल्ने अवस्थाले पनि दुखाइ निम्त्याउन सक्छ।
उनी भन्छन्, “यस अवस्थामा फुलेका डिम्बाशय र श्रोणि क्षेत्रका नसाहरूले सीमित ठाउँमा रहेका स्नायुमा दबाब दिन सक्छन्। यसको प्रमुख विशेषता दिन बित्दै जाँदा बढ्दै जाने भारीपन वा दुखाइ हो। लामो समय उभिँदा यस्तो दुखाइ बढ्न सक्छ भने समतल भएर सुत्दा केही कम हुन सक्छ।”
निरन्तर दुखाइलाई किन बेवास्ता गर्नु हुँदैन?
डा. मंगेशिकरका अनुसार, एन्डोमेट्रिओसिस र पेल्भिक कन्जेसन दुवैको उपचार सम्भव भए पनि यस्ता समस्यालाई कतिपय अवस्थामा ‘ओभुलेसनका कारण भएको सामान्य दुखाइ’ भनेर बेवास्ता गरिन्छ।
सामान्य ओभुलेसनको दुखाइ अर्थात् मिटेलस्चमेर्ज प्रायः छोटो समयका लागि हुन्छ र सामान्यतया गम्भीर समस्या मानिँदैन। तर दुखाइ बारम्बार दोहोरिन्छ, अत्यधिक हुन्छ, लामो समयसम्म रहन्छ वा आफूले सामान्यतया अनुभव गर्ने दुखाइभन्दा फरक छ भने चिकित्सकीय जाँच आवश्यक हुन सक्छ।
कहिलेकाहीँ ओभुलेसनको समयमा हुने दुखाइ सामान्य हुन सक्छ। तर अन्य अवस्थामा यसले एन्डोमेट्रिओसिस वा पेल्भिक कन्जेसनजस्ता समस्याको संकेत पनि गर्न सक्छ। त्यसैले आफूले सामान्यतया अनुभव गर्नेभन्दा फरक वा असामान्य दुखाइ देखिएमा समयमै चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उचित हुन्छ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
