इतिहासमा शक्ति प्राप्त गर्नु एउटा उपलब्धि हो, तर त्यो शक्तिको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने कुराले नेतृत्वको वास्तविक चरित्र निर्धारण गर्छ। संसारका धार्मिक, पौराणिक र ऐतिहासिक कथाहरूमा शक्तिशाली पात्रहरूको उदय र पतनका अनेक प्रसङ्ग भेटिन्छन्। तीमध्ये लुसिफरको कथा एउटा रोचक उदाहरण हो।
इसाई धार्मिक मान्यताअनुसार लुसिफर स्वर्गका अत्यन्त सुन्दर, तेजस्वी र शक्तिशाली देवदूत थिए। ल्याटिन भाषामा लुसिफरको अर्थ प्रकाश बोकेर हिँड्ने वा उज्यालो ल्याउने भन्ने हुन्छ। तर, आफ्नो शक्ति र सुन्दरताप्रति बढ्दै गएको घमण्डले उनलाई ईश्वरकै बराबरीमा पुग्ने महत्त्वाकाङ्क्षातर्फ डोर्यायो। धार्मिक परम्पराअनुसार उनले विद्रोह गरे, पराजित भए र स्वर्गबाट निष्कासित भए। यसरी प्रकाशको प्रतीक मानिएको पात्र अन्धकारको प्रतीक बन्न पुग्यो।
लुसिफरको कथाको गहिरो अर्थ यहीँ छ। पतन सधैँ कमजोरीबाट मात्र सुरु हुँदैन, कहिलेकाहीँ आफ्नै क्षमताप्रतिको अन्धविश्वासबाट पनि सुरु हुन्छ।
मेरो अघिल्लो लेख ‘रावणका दश शिर र नेपालको शासन प्रणाली : एकल सोचले देश बन्दैन’ मा रावणका दश शिरलाई ज्ञान, क्षमता, फरक दृष्टिकोण र नेतृत्वका विभिन्न आयामसँग जोडेर चर्चा गरेको थिएँ। यसपटक लुसिफरको कथामार्फत अर्को प्रश्न उठाउन चाहन्छु—जब नेतृत्वले आफूलाई नै अन्तिम सत्य ठान्न थाल्छ, तब उसको पतन कसरी सुरु हुन्छ?
यो प्रश्न आज नेपालको राजनीतिसँग पनि जोडिन्छ।
लुसिफरको अहंकार र सत्ताको मनोविज्ञान
लुसिफरको कथा धार्मिक विश्वासको विषय हो, तर यसले उठाएको प्रश्न सार्वभौमिक छ। कुनै व्यक्ति वा संस्थाले शक्ति प्राप्त गरेपछि आफूलाई प्रश्नभन्दा माथि राख्न थाल्यो भने त्यहाँ समस्या जन्मिन्छ।
नेतृत्वको सफलता प्रशंसकहरूको सङ्ख्याले मात्र मापन हुँदैन। आलोचना सुन्ने क्षमता, फरक विचारलाई सम्मान गर्ने संस्कार र आफू गलत हुन सक्ने सम्भावनालाई स्वीकार गर्ने विनम्रताले पनि नेतृत्वको स्तर निर्धारण गर्छ।
लोकतन्त्रमा जनताले नेतृत्वलाई अधिकार दिन्छन्, निरङ्कुशता होइन। निर्वाचनमा प्राप्त बहुमत शासन सञ्चालन गर्ने वैधानिक आधार हो, तर त्यो बहुमतले संविधान, संसद्, न्यायपालिका, सञ्चारमाध्यम र नागरिक स्वतन्त्रताभन्दा माथि पुग्ने अनुमति दिँदैन।
नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनले यही विषयलाई पुनः बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ।
बालेन शाहः परिवर्तनको जनादेश र एकल नेतृत्वको चुनौती
नेपालको राजनीतिमा बालेन शाहको उदय एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक परिवर्तनका रूपमा देखिएको छ। परम्परागत दल र नेतृत्वप्रति बढेको असन्तुष्टि, भ्रष्टाचारविरुद्धको आवाज र पुरानो राजनीतिक अभ्यासप्रतिको निराशाले नयाँ राजनीतिक शक्तिका लागि ठाउँ बनायो। सन् २०२६ को निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले प्राप्त गरेको १८२ सिट त्यसैको अभिव्यक्ति हो।
यो जनादेश केवल एउटा दलको विजय मात्र होइन, परम्परागत राजनीतिक शक्तिहरूका लागि गम्भीर आत्मसमीक्षाको सन्देश पनि हो।
बालेन शाहको नेतृत्वप्रति जनताले ठूलो अपेक्षा राखेका छन्। छिटो निर्णय, परिणाममुखी कार्यशैली र परम्परागत प्रशासनिक ढिलासुस्ती तोड्ने प्रतिबद्धता उनको राजनीतिक पहिचानका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। तर, प्रश्न यहाँबाट सुरु हुन्छ—छिटो निर्णय गर्नु र सबै निर्णय एउटै केन्द्रबाट गर्नु के एउटै कुरा हुन्?
राज्य सञ्चालन कुनै व्यक्तिगत परियोजना होइन। प्रधानमन्त्रीको इच्छाशक्ति महत्त्वपूर्ण हुन्छ, तर त्यसलाई संस्थागत प्रक्रिया, संवैधानिक मर्यादा र सामूहिक उत्तरदायित्वले निर्देशित गर्नुपर्छ।
यदि निर्णय प्रक्रियामा मन्त्रिपरिषद्, संसद्, विज्ञ, प्रशासन र सम्बन्धित सरोकारवालाहरूको भूमिका कमजोर हुँदै गयो भने परिणाममुखी देखिने कार्यशैली पनि दीर्घकालमा संस्थागत समस्याको कारण बन्न सक्छ।
कुनै पनि नेतृत्वलाई प्रश्न गर्नु परिवर्तनको विरोध गर्नु होइन। बरु, परिवर्तनलाई दिगो बनाउने जिम्मेवारी पूरा गर्नु हो।
बालेन शाहले प्राप्त गरेको जनादेशलाई व्यक्तिगत लोकप्रियतामा सीमित नगरी संस्थागत सुधारमा रूपान्तरण गर्न सके भने त्यसको लाभ देशले पाउनेछ। तर, जनादेशलाई सबै प्रश्नको उत्तर ठानियो भने लोकतन्त्रको मूल भावना नै कमजोर हुन सक्छ।
लुसिफरको कथाले पनि यहीँ एउटा प्रतीकात्मक चेतावनी दिन्छः प्रकाशको जिम्मेवारी पाउनु र आफू नै प्रकाशको एकमात्र स्रोत हुँ भन्ने ठान्नु फरक कुरा हुन्।
गगन थापा र कांग्रेसभित्रको विद्रोहः परिवर्तन कि अर्को परीक्षा?
नेपालको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक राजनीतिक दल नेपाली कांग्रेस अहिले अर्को महत्त्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ। लामो समयदेखि पार्टीभित्र उठ्दै आएको पुस्तान्तरण, नेतृत्व परिवर्तन र सङ्गठन सुधारको मागले गगन थापाको नेतृत्वमा नयाँ राजनीतिक दिशा खोजेको छ।
कांग्रेसभित्रको विद्रोहलाई केवल व्यक्तिहरूबीचको प्रतिस्पर्धाका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसलाई पुरानो राजनीतिक संस्कार र नयाँ पुस्ताको अपेक्षाबीचको द्वन्द्वका रूपमा पनि बुझ्नुपर्छ।
गगन थापाको नेतृत्वमा भएको परिवर्तनले कांग्रेसलाई नयाँ राजनीतिक अवसर दिएको छ। तर, नेतृत्व परिवर्तन हुँदैमा सङ्गठनको चरित्र स्वतः परिवर्तन हुँदैन। पुराना गुट, व्यक्तिगत प्रभाव, आन्तरिक असन्तुष्टि र सत्ताकेन्द्रित राजनीतिक अभ्यास कायम रहे भने नयाँ नेतृत्व पनि पुरानै चक्रमा फस्न सक्छ।
अहिले कांग्रेसका अगाडि दुईवटा प्रमुख जिम्मेवारी छन्। पहिलो, पार्टीभित्र लोकतान्त्रिक संस्कार र पुस्तान्तरणलाई व्यवहारमा स्थापित गर्ने। दोस्रो, संसद्मा जिम्मेवार प्रतिपक्षको भूमिका निर्वाह गर्ने।
सरकारको हरेक निर्णयको विरोध गर्नु प्रतिपक्ष हुनु होइन, त्यस्तै सरकारका हरेक निर्णयलाई समर्थन गर्नु पनि लोकतान्त्रिक जिम्मेवारी होइन। गलत निर्णयको विरोध, सही कामको समर्थन र आवश्यक ठाउँमा वैकल्पिक नीति प्रस्तुत गर्नु नै परिपक्व प्रतिपक्षको परिचय हो।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
-1700407943.jpg)
