• गृहपृष्ठ
  • मुख्य समाचार
  • नेपाल लाइभ

    • राजनीति
    • निर्वाचन विशेष
    • अनुसन्धान
    • प्रवास
    • विचार
    • फिचर
    • समाचार
    • ब्लग
    • समाज
    • अन्तर्वार्ता
    • सुरक्षा/अपराध
    • साहित्य डबली
    • विश्व
    • कोरोना अपडेट
    • नेपाल लाइभ विशेष
    • जीवनशैली
    • भिडियो

    बिजनेस लाइभ

    • अर्थ समाचार
    • बैंक/बिमा/सेयर
    • पर्यटन-उड्डयन
    • अटो
    • पूर्वाधार
    • श्रम-रोजगार
    • कृषि
    • कर्पोरेट
    • सूचना-प्रविधि
    • बिजनेस लाइभ भिडियो
    • बिजनेस टिप्स
    • अन्तर्वार्ता - विचार

    इन्टरटेनमेन्ट लाइभ

    • समाचार
    • सिनेमा
    • अन्तर्वार्ता
    • रंगमञ्च
    • फिल्म समीक्षा
    • गसिप
    • संगीत
    • विचार-विश्लेषण
    • इन्टरटेनमेन्ट लाइभ भिडियो
    • सञ्जाल
    • फेसन
    • मोडल

    स्पोर्टस लाइभ

    • फिचर
    • फुटबल
    • क्रिकेट
    • अन्य
    • लेख-विश्लेषण
    • अन्तर्वार्ता
हाम्रो बारेमा
  • हाम्रो बारेमा
मंगलबार, मंसिर १, २०८३ Tue, Nov 17, 2026
  • गृहपृष्ठ गृहपृष्ठ
  • राजनीति
  • निर्वाचन विशेष
  • अनुसन्धान
  • बिजनेस लाइभ
  • इन्टरटेन्मेन्ट लाइभ
  • स्पोर्टस लाइभ
  • प्रवास
  • भिडियो

बिजनेस लाइभ

  • अर्थ समाचार
  • बैंक/बिमा/सेयर
  • पर्यटन-उड्डयन
  • अटो
  • पूर्वाधार
  • श्रम-रोजगार
  • कृषि
  • कर्पोरेट
  • सूचना-प्रविधि
  • अन्य
    • बिजनेस लाइभ भिडियो
    • बिजनेस टिप्स
    • अन्तर्वार्ता - विचार

इन्टरटेन्मेन्ट लाइभ

  • समाचार
  • सिनेमा
  • अन्तर्वार्ता
  • रंगमञ्च
  • फिल्म समीक्षा
  • गसिप
  • संगीत
  • विचार-विश्लेषण
  • इन्टरटेनमेन्ट लाइभ भिडियो
  • अन्य
    • सञ्जाल
    • फेसन
    • मोडल

स्पोर्टस लाइभ

  • मुख्य समाचार
  • फिचर
  • फुटबल
  • क्रिकेट
  • अन्य
  • लेख-विश्लेषण
  • अन्तर्वार्ता
विचार

नेपालीजी अर्थात् मधेश–मिथिला ‘इन्साक्लोपिडिया’

64x64
धर्मेन्द्र विह्वल शुक्रबार, भदौ १२, २०८३  १५:२६
1140x725

राजेश्वर नेपाली। पत्रकारिता र साहित्य क्षेत्रका एक सुविख्यात परिचित नाम। नेपालीजी कुनै परिचयको मोहताज छैनन्। नाम नै उनको परिचय हो। सादा जीवन, उच्च विचारका अनुयायी नेपालीजीको पत्रकारिता र साहित्य क्षेत्रमा अनेक योगदान छन्। नेपालीजीका सम्बन्धमा जति र जे लेखिए पनि कमै हुनेछ। तिनै नेपालीजीको चौथो वार्षिक पुण्यतिथिका सन्दर्भमा उनलाई स्मरण गर्नु उचित हुनेछ। चार वर्षअघि २०८० (२०२३) भदौ ११ मा उनले यो धर्ती त्याग गरेका थिए। संयोग नै मान्नुपर्छ, यही महिना उनको जन्मजयन्ती पनि हो। वि.सं. २००१ (सन् १९४४) भदौ १९ का दिन यस धरामा पदार्पण गरेका नेपालीजीले धरा त्यागका लागि पनि भदौ महिना नै रोजे।

नेपालीजीलाई मैले जनकपुरस्थित रामस्वरूप रामसागर बहुमुखी (राराब) क्याम्पसमा अध्ययन गर्दादेखि नै चिन्दथेँ। जुनबेला म प्रवीणता प्रमाणपत्र तह (वि.सं. २०४२/४४) को विद्यार्थी थिएँ, त्यही बेलादेखि म उनको सम्पर्कमा थिएँ। यस दृष्टिले हेर्ने हो भने उनीसँगको मेरो सम्पर्कको चार दशक बितिसकेछ। म जुनबेला उनको सम्पर्कमा आएँ, त्यो समय मेरा लागि पत्रकारिता जीवनको अत्यन्त प्रारम्भिक समय थियो, तर नेपालीजी त्यसबेलासम्म पत्रकारिता जगत्मा सुविख्यात भइसकेका थिए। त्यो समय शायद पत्रकारिताका दृष्टिले उनको उत्कर्षको समय थियो भनेर भनियो भने अनुचित हुने छैन।

म पत्रकारितामा आबद्ध भइसकेपछि, शायद २०४४ सालको कुनै दिन हुनुपर्छ, मैले नेपालीजीसँग पत्रकारिताका सन्दर्भमा कुराकानी गर्न औपचारिक रूपमा भेट गरेको थिएँ र त्यसपछि भेटघाटको यो क्रमले तीव्रता पायो। उनी र म निकट थियौँ। निकट हुनुपर्ने अर्को महत्त्वपूर्ण कारण थियो–वैचारिक र राजनीतिक। नेपालीजी र म एकै प्रकारको विचार र राजनीतिक दर्शनबाट प्रेरित थियौँ। एक दृष्टिले भन्ने हो भने स्थानीय स्तरमा नेपालीजी मेरा एक ‘रोल मोडल’ थिए/हुन्।

पत्रकारिता क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुभन्दा पहिलेदेखि नै उनका सम्बन्धमा धेरै कुरा सुनेको थिएँ–दृढ विचार, वाक्पटु, स्पष्टवक्ता, जानकारीका भण्डार, अनुसन्धानकर्मी, साहित्यिक चेत आदिआदि। पछि त उनीसँग बारम्बार भेट भइरह्यो। निश्चय पनि कतै न कतै मलाई उनको योगदानले प्रभावित गरेको थियो र यो प्रभावले पनि पत्रकारितामा प्रवेश गर्न मलाई प्रोत्साहित गरेको थियो भन्दा अनुचित हुँदैन।

मलाई लाभ थियो, नेपालीजी र म एउटै नगर अर्थात् जनकपुरकै वासिन्दा थियौँ। त्यसैले उनीसँगको सान्निध्य प्राप्त गर्न मलाई सहज भयो। यो मेरो सौभाग्य थियो। म जनकपुरमै रहेर वि.सं. २०४३ देखि २०५२ सम्म पत्रकारितामा सक्रिय थिएँ। यो त्यो समय थियो, जुनबेला नेपालीजीसँग करिबकरिब प्रत्येक दिनजसो भेट हुन्थ्यो। अधिकांशतः जनकचोकस्थित दीपनारायणजीको पत्रिका पसलमा। क्याम्पसबाट फर्कँदै गर्दा साइकलसवार नेपालीजीसँग मेरो भेट प्रायः त्यहीँ हुन्थ्यो। त्यहाँ भेट भएन भने जानकी मन्दिरको प्राङ्गण हाम्रो भेटघाटको अर्को निश्चित स्थान थियो। भेटमा अनेक कुरा हुन्थे। केही राजनीतिका, केही साहित्यका र केही पत्रकारिताका। निश्चय ती कुराकानीले मेरा लागि मार्गदर्शन र प्रोत्साहनको काम गर्थे।

२०५२ सालमा म पेसा र रोजगारीका क्रममा काठमाडौं आएँ र त्यसपछि मेरो बढी समय यतै बित्न थाल्यो। स्वाभाविक रूपमा नेपालीजीसँग प्रत्यक्ष भेटघाटको क्रम पनि पातलियो, तर अप्रत्यक्ष रूपमा हामी सधैँ नै सम्पर्कमै रह्यौँ। उनीसँगको सान्निध्यका आधारमा म दाबीपूर्वक भन्न सक्छु, नेपालीजी पत्रकार, साहित्यकार, राजनीतिकर्मी र सामाजिक अभियन्ता थिए।

नेपालीजीसँग मेरो सम्बन्ध पत्रकारितासम्म मात्र सीमित थिएन। उनीसँग म साहित्य र राजनीतिक रूपमा पनि सम्बन्धित छु भनियो भने असंगत हुने छैन। यी तीनै सम्बन्धका आधारमा हाम्रो सम्बन्धको विश्लेषणको प्रयत्न गरियो भने म निःसंकोच भन्न सक्छु कि नेपालीजी मेरो आदरणीय अभिभावक थिए र प्रेरणाको एक सशक्त स्रोत पनि।

मैले माथि पनि भनिसकेँ, नेपालीजीसँग म अत्यधिक प्रभावित थिएँ/छु। उनीसँग सम्बन्धित अनेक स्मृति मेरो मानसपटलमा अहिले दगुरिरहेका छन्। कुन लेख्नु, कुन नलेख्नु? सबै स्मृतिलाई यहाँ शब्दमा उतार्नु सम्भव हुन सक्दैन।

Ncell 2
Ncell 2
nimb
nimb

उनीसँग म प्रभावित हुनुपर्ने अनेक कारण छन्। सबैभन्दा पहिले त म उनको सादगीपूर्ण जीवन र पत्रकारिताप्रतिको अविभाज्य समर्पणबाट प्रभावित छु। मधेशबाट पत्रकारिता गर्ने र पत्रकारिताकै माध्यमबाट मिशन र जीवन निर्वाहको प्रयत्न गर्नेमध्ये नेपालीजी पहिलो पुस्ताका प्रखर र सशक्त पत्रकार थिए। पत्रकारिताका माध्यमबाट समाज रूपान्तरणमा उनको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। र, सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के भने उनको योगदानलाई सर्वत्र स्वीकार गर्ने गरिएको छ।

जनकपुरबाट पत्रकारिता गर्नेमध्ये नेपालीजी जनकपुर, मिथिला र मधेशमा मात्र सीमित थिएनन्/छैनन्। उनी सम्पूर्ण नेपालमा आदरपूर्वक ‘नेपालीजी’ का रूपमा चिनिन्छन्। मैथिलीका अतिरिक्त नेपाली र हिन्दीका सिद्धहस्त लेखक, साहित्यकार, पत्रकारको चिनारी बनाएका नेपालीजी भारतमा र हिन्दी साहित्यका क्षेत्रमा पनि उत्तिकै चिनिन्छन्।

शायद धेरैलाई उनको पूरा नाम थाहा नहुन सक्छ, तर ‘नेपालीजी’ पत्रकारका रूपमा नेपाल र नेपालभन्दा बाहिर पनि स्वीकृत थिए। माथि पनि चर्चा गरियो, नेपाली, मैथिली र हिन्दीमा समान अधिकार राख्ने नेपालीजी यी तीनवटै भाषाका माध्यमबाट पत्रकारिता र साहित्यमा क्रियाशील थिए। तीनै भाषामा अनेक साहित्यिक रचना (पुस्तकसमेत) का स्रष्टा नेपालीजीले समाज रूपान्तरणका क्षेत्रमा पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए, तर उनको समर्पण र मूल परिचय भने पत्रकारिता नै हो।

महात्मा गान्धीको जीवन र दर्शनबाट प्रभावित नेपालीजी गान्धीवादीका रूपमा चिनिन्थे। उनी गान्धी दर्शनबाटै प्रभावित भएर समाज र राजनीतिमा पनि निर्देशित थिए। राजनीतिमा पनि उनको पृथक परिचय थियो। नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा प्रारम्भिक दिनबाटै सक्रिय नेपालीजी प्रखर लोकतन्त्रवादीका रूपमा पनि चिनिन्थे। लोकतान्त्रिक आन्दोलनका क्रममा आस्थाका आधारमा पञ्चायतकालमा अनेकौँ पटक प्रशासनको कुदृष्टिको सिकार बनेका नेपालीजीले लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यताविरुद्ध कहिल्यै सम्झौता गरेनन्। उनी आजीवन आफ्नो आस्था र विचारमा अटल र दृढ रहे।

max tiger cn

max tiger cn
tvs-dashain-2083

tvs-dashain-2083

नेपालीजीलाई म मधेश–मिथिला ‘इन्साक्लोपिडिया (विश्वकोष)’ का रूपमा पनि चिन्थेँ। मधेश र मिथिलासँग सम्बन्धित अनेक जानकारीको विशाल सङ्ग्रह थियो उनीसँग। अनेक जानकारी त उनलाई मुखाग्र नै याद थियो। धेरैजसो जानकारीका औपचारिक सङ्ग्रहकर्ता थिए उनी। जानकारीको विशाल अभिलेखीकरणको भण्डार थियो उनीसँग। जीवित छँदा, चाहे त्यो राजनीति होस्, चाहे साहित्य वा पत्रकारिता, सबैसँग सम्बन्धित जीवित दस्तावेज मानिन्थे उनी। उनी समाज, व्यक्ति, स्थानीय विकाससँग सम्बन्धित जानकारीको पनि अजस्र स्रोत थिए। निश्चय उनीसँग भएको जानकारी र दस्तावेज अनेक अनुसन्धानकर्मीका लागि स्रोत सामग्रीका रूपमा उपयोगी हुन सक्छ। उनको जीवनकालमा उनीसँग रहेका यस्तै स्रोत सामग्रीको लाभ अनेक व्यक्तिले लिएका थिए। मलाई भन्न कुनै संकोच छैन, यस्तै एकजना लाभग्राही म पनि हुँ।

मेरो प्रस्ताव छ–नेपालीजीसँग रहेका यी अजस्र जानकारीको लाभ सम्पूर्ण समाज र राज्यले लिन सक्नुपर्छ। उनीसँग रहेका ऐतिहासिक सामग्रीको संरक्षणको दायित्व राज्यले निर्वाह गर्नु आवश्यक छ। यसबाट निश्चित रूपमा भावी पुस्ता लाभान्वित हुन सक्नेछन्।

अन्तमा, एउटा कुराको दुःख समाजलाई सधैँ रहनेछ, त्यो के भने नेपालीजीको योगदानको कदर राज्यले कहिल्यै गरेन। उनले समाजका लागि पुर्‍याएको योगदानको मूल्य तिर्नु कसैका लागि पनि सम्भव हुने छैन। तर उनको योगदानको मूल्याङ्कन सम्बन्धित निकायद्वारा निश्चित रूपमा हुनु अपरिहार्य छ।

नेपालीजीप्रति सादर श्रद्धाञ्जली।

प्रकाशित मिति: शुक्रबार, भदौ १२, २०८३  १५:२६

नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा पठाउनु होला।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
64x64
धर्मेन्द्र विह्वल
लेखकबाट थप
‘इजोत’को ज्योति प्रज्वलित गर्ने ॐको स्मृति
लोकतान्त्रिक समाजवाद : अवधारणा कि कार्यान्वयनमा समस्या ?
नेपालीजी अर्थात् मधेश–मिथिला ‘इन्साक्लोपिडिया’
सम्बन्धित सामग्री
छठ घाटमा राजनीतिक उपस्थिति : ‘भक्ति’ कि ‘शक्ति’ को खोजी यस वर्ष छठको रौनकले मधेसका घाटलाई तताएन मात्र बरु काठमाडौं खाल्डोको सिंहदरबार वरिपरिकेन्द्रित कोलाहल पनि केही दिनका लागि मथ्थर भयो ।... सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
रावणका दश शिरदेखि लुसिफरको पतनसम्मः नेपालको राजनीतिमा शक्ति र अहंकार सरकारको हरेक निर्णयको विरोध गर्नु प्रतिपक्ष हुनु होइन, त्यस्तै सरकारका हरेक निर्णयलाई समर्थन गर्नु पनि लोकतान्त्रिक जिम्मेवारी होइन।... आइतबार, कात्तिक २९, २०८३
लोकपर्व छठ र यसका विभिन्न महत्वहरु संसारका लगभग सबै संस्कृतिमा सूर्य उपासनाको महत्वपूर्ण स्थान रहि आएको छ तर भारत र नेपालको भोजपुरी र मैथिली भाषी क्षेत्रमा सूर्य उपासन... आइतबार, कात्तिक २९, २०८३
ताजा समाचारसबै
अमेरिकामा ‘डर्टी बम’ आक्रमण गर्ने इरानको योजना, ट्रम्प प्रशासनका उच्च अधिकारी निशानामा मंगलबार, मंसिर १, २०८३
सुनको मूल्य तोलामा १९ सयले घट्यो मंगलबार, मंसिर १, २०८३
यी हुन् यस वर्षका उत्कृष्ट करदाता (सूचीसहित) मंगलबार, मंसिर १, २०८३
१९ विधामा उत्कृष्ट करदाता सम्मानित, सूर्य नेपालदेखि नबिल बैंकसम्म पुरस्कृत मंगलबार, मंसिर १, २०८३
लोहोरो प्रहारबाट श्रीमतीको मृत्यु, श्रीमान पक्राउ मंगलबार, मंसिर १, २०८३
सबै हेर्नुहोस
भिडियो ग्यालरीसबै
नेपाली कांग्रेस देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेला (लाइभ)
नेपाली कांग्रेस देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेला (लाइभ) शुक्रबार, साउन २९, २०८३
जरुरी सम्बोधनको बाध्यता किन? कांग्रेस बैठकमा विश्वप्रकाश शर्मा बोल्दै (लाइभ)
जरुरी सम्बोधनको बाध्यता किन? कांग्रेस बैठकमा विश्वप्रकाश शर्मा बोल्दै (लाइभ) शुक्रबार, साउन २९, २०८३
शेरबहादुर देउवा स्वदेश फर्किनुअघि विमानस्थलमा नेताकार्यकर्ताहरूकाे भीड
शेरबहादुर देउवा स्वदेश फर्किनुअघि विमानस्थलमा नेताकार्यकर्ताहरूकाे भीड बिहीबार, साउन २८, २०८३
लेखा समितिको बैठक (लाइभ)
लेखा समितिको बैठक (लाइभ) बुधबार, साउन २७, २०८३
राष्ट्रिय सभा बैठक (लाइभ)
राष्ट्रिय सभा बैठक (लाइभ) बुधबार, साउन २७, २०८३
सबै हेर्नुहोस
ट्रेण्डिङ
बझाङमा अटो दुर्घटना अपडेट: मृत्यु हुनेको संख्या ४ पुग्यो, चालक नियन्त्रणमा सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
स्कुटर दुर्घटनामा दुई जनाकाे मृत्युु सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
मोटरसाइकल दुर्घटनामा एक जनाको मृत्यु सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
लोहोरो प्रहारबाट श्रीमतीको मृत्यु, श्रीमान पक्राउ मंगलबार, मंसिर १, २०८३
मुगु जिप दुर्घटना : मृत्यु हुनेको संख्या चार पुग्यो सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
सबै हेर्नुहोस
अन्तर्वार्ता
लुम्बिनी लायन्सलाई अझ बलियो बनाउँदै नेपाली क्रिकेटमा योगदान दिन चाहन्छौँ : अध्यक्ष जिसी नेपाल लाइभ
दरबारको दशैं सधैं सम्झिरहन्छु : आनन्द कार्की [दशैं वार्ता] नेपाल लाइभ
दशैंमा स्वास्थ्यको ख्याल राखौं, सन्तुलित खाना खाउँ नेपाल लाइभ
सबै हेर्नुहोस
विचारसबै
छठ घाटमा राजनीतिक उपस्थिति : ‘भक्ति’ कि ‘शक्ति’ को खोजी धर्मेन्द्र झा
रावणका दश शिरदेखि लुसिफरको पतनसम्मः नेपालको राजनीतिमा शक्ति र अहंकार सुरेश गिरी
लोकपर्व छठ र यसका विभिन्न महत्वहरु आनन्द अस्तित्व
विश्वव्यापी बन्दै छठ पर्व नेपाल लाइभ
सबै हेर्नुहोस
ब्लग
आईजीपी प्रकरणः दोहोरिएला रुक्मांगद कटवाल काण्ड? शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
राइड शेयरिङमा मनपरी भाडा र असमान प्रतिस्पर्धा शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
भिन्तुना आन्दोलनः म्हपुजाको दिन प्रधानमन्त्री उपस्थित भएको त्यो क्षण मंगलबार, कात्तिक २४, २०८३
सबै हेर्नुहोस
लोकप्रिय
विरोध हुँदाहुँदै सूचना प्रकाशन शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
पृथ्वी राजमार्गसहित दुई सडकखण्ड अवरुद्ध शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
माइक्रोबस दुर्घटनामा १० जनाको मृत्युु, पाँच घाइते बिहीबार, कात्तिक २६, २०८३
बझाङमा अटो दुर्घटना अपडेट: मृत्यु हुनेको संख्या ४ पुग्यो, चालक नियन्त्रणमा सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
इनम कनेक्सन : कांग्रेस नेता उमेश श्रेष्ठका भाई पक्राउ शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
सबै हेर्नुहोस
Nepal Live
Nepal Live

सम्पर्क ठेगाना

Nepal Live Publication Pvt. Ltd.,
Anamnagar, Kathmandu, Nepal

DEPARTMENT OF INFORMATION
AND BROADCASTING
Regd Number :

1568/ 076-077
अध्यक्ष : अनिल न्यौपाने
प्रधान सम्पादक : राम प्रसाद दाहाल

टेलिफोन

News Section: +977-1-5705056
Account : +977-1-5705056
Sales & Marketing: 9841877998 (विज्ञापनका लागि मात्र)
Telephone Number: 01-5907131

ईमेल

[email protected]
[email protected]

मेनु

  • गृहपृष्ठ
  • मुख्य समाचार
  • बिजनेस लाइभ
  • ईन्टरटेनमेन्ट लाइभ
  • स्पोर्टस लाइभ
  • महाधिवेशन विशेष
  • अभिलेख
  • कोरोना अपडेट
  • स्थानीय निर्वाचन
  • प्रतिनिधि सभाकाे निर्वाचन
  • युनिकोड
Nepal Live

सूचना विभाग दर्ता नं.

१५६९/०७६-७७

ईमेल

[email protected]
© 2026 Nepal Live. All rights reserved. Site by: SoftNEP
सर्च गर्नुहोस्