काठमाडौं- ‘धान खेतीमा प्रविधि र यान्त्रीकरण, चामल आयातमा न्यूनीकरण’ भन्ने नाराका साथ आज मुलुकभर १६औं राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सव मनाईंदैछ। मुलुकको अर्थतन्त्र तथा खाद्य सुरक्षाको प्रमुख आधारको रुपमा रहेको धानको उत्पादनलाई महत्व दिंदै सरकारले हरेक वर्ष असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवसका रुपमा मनाउँदै आएको छ।
यसवर्षको राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सवको मुल कार्यक्रम बर्दिया जिल्लाको राजापुर नगरपालिका-८, धोबिपुरमा आयोजना गर्न लागिएको छ।
असारलाई मानो रोपेर मुरी उब्जाउने महिनाका रुपमा लिइन्छ। नेपालको हकमा सामान्य किसानदेखि राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनेसम्मको भूमिका रहेको छ धानबालीको। धानको उत्पादन बढ्यो भने कूल ग्राहस्थ उत्पादन र आर्थिक वृद्धिदर बढ्ने र उत्पादन घट्यो भन्यो ती आर्थिक सूचकहरु पनि घट्ने गरेको बताउँछन् धानविज्ञ डा भोलामान सिंह बस्नेत। मुलुकको आर्थिक समृद्धिमा धानबालीको ठूलो योगदान रहे पनि वर्षेनी घट्दो क्रममा रहेको उत्पादकत्व र बढिरहेको आयातको तथ्यांकले यस क्षेत्रमा सम्बन्धित निकायको ध्यान पुग्न नसक्नु दुर्भाग्यपूर्ण रहेको बस्नेतको भनाइ छ।
सरकारी तथ्यांकअनुसार चालू आर्थिक वर्षमा मुलुकमा १५ लाख ५३ हजार ४ सय ६९ हेक्टर जमिनमा धान खेती भएको थियो। जसबाट ५६ लाख मेट्रिकटन धान उत्पादन भएको छ। मुलुकको औसत धान उत्पादन ३ दशमलब ५ मेट्रिकटन प्रतिहेक्टर रहेको छ। गत आर्थिक वर्षमा धान उत्पादन घटे पनि उत्पादकत्व ४ प्रतिशतले बढेको छ। प्रतिहेक्टर ३ हजार ५ सय ६ किलो धान उत्पादन हुने गरेको छ। धानबालीको योगदान कूल कृषि ग्राहस्थ उत्पादनमा २१ प्रतिशत र कूल ग्राहस्थ उत्पादनमा ७ प्रतिशत रहेको कृषि भूमि व्यवस्थापन तथा सहकारी मन्त्रालयको तथ्यांकमा उल्लेख छ।
के भन्छ सरकारी तथ्याङ्क ?
कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्रालयले गत फागुनमा सरकारलाई बुझाएको यस क्षेत्रको 'वर्तमान अवस्था र भावी सोचको मार्गचित्र २०७५'मा ‘जनसंख्यामा वृद्धि र मानिसको प्रतिव्यक्ति आम्दानीमा भएको वृद्धिसँगै मसिना तथा बास्नादार चामलको माग बढ्दै गएकाले यसको आयात बढ्दो क्रममा रहेको’ भन्ने उल्लेख छ।
मन्त्रालयको तथ्याङ्कअनुसार चामल आयात आव २०७३/७४ मा २३ अर्ब ८७ करोड रुपैयाँ बराबरको देखिन्छ भने गत आव २०७४/७५ मा २९ अर्ब ५३ करोड रुपैयाँ बराबर आयात भएको छ। चालू आर्थिक वर्षको पहिलो ११ महिना अर्थात् जेठ मसान्तसम्ममा ३५ अर्ब रुपैयाँ बढीको चामल आयात भएको भन्सार विभागको तथ्याङ्कले देखाउँछ।
गत वर्ष इतिहासमै धेरै धान फलेको कृषि मन्त्रालयको दाबी छ। आव २०७३/४४ को तुलनामा गतवर्ष ४ लाख ५८ हजारले बढी धान फलेको हो। जुन अघिल्लो वर्षभन्दा ८ दशमलव ८९ प्रतिशतले बढी रहेको मन्त्रालयको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ।
अघिल्लो वर्ष बाली लगाइएको क्षेत्रफलमासमेत वृद्धि भएको मन्त्रालयले जनाएको छ। करिब २० हजार हेक्टर बढी क्षेत्रमा धान खेती भएको छ। अघिल्लो आवमा ३ दशमलब ५ प्रतिशत रहेको उत्पादकत्व गत वर्ष ३ दशलमब ७६ हासिल भई समग्रमा ७ प्रतिशतले वृद्धि भएको देखिन्छ।
धानमा उत्पादकत्व हेर्दा वर्षे धान ३ दशमलब ६९ मेट्रिक टन प्रतिहेक्टर र चैते धान ४ दशमलब ५ मेट्रिक टन प्रतिहेक्टर छ।
गत वर्ष मौसमले साथ दिँदा उत्पादन र उत्पादकत्व दुवै बढेको देखिए पनि यस वर्ष भने असार १५ सम्म पनि २५ प्रतिशत मात्र धान रोपाइँ सकिएको छ। जसका कारण यस वर्ष धान उत्पादनमा कमी आउने र यसले समग्र अर्थतन्त्रलाई नै असर पार्ने आँकलन गरिएको छ।
पछिल्लो समय प्रमुख खाद्यबालीमै परनिर्भरता बढ्दो छ। यही अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै सरकारले धानबाली प्रवर्द्धनका लागि विभिन्न कार्यक्रमहरु लागू गरिरहेको कृषि विभागका निमित्त महानिर्देशक डा रेवती रमण पौडेलको भनाइ छ। उनका अनुसार कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्रालयले ५ वर्षभित्रै मुलुकलाई आत्मनिर्भर हुने लक्ष्य राखेको र सोहीअनुसार कार्ययोजना पनि बनाएको छ।
केही वर्षअगाडि लागू भएको प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनाअन्तर्गत धान उत्पादन बढाउनका लागि झापा जिल्लामा धान उत्पादन सुपर जोन निर्माण भएको छ।
४ दशकअघिसम्म धान विदेशमा निर्यात
करिब ४ दशक अगाडि नेपालबाट धान तथा चामल विभिन्न मुलुकमा निर्यात हुने गर्दथ्यो। नेपालमा २०२९ सालमा धान चामल निर्यात कम्पनीको स्थापना भएको थियो। उक्त कम्पनीले तराईका विभिन्न ६ वटा स्थानबाट त्यहाँ उत्पादित धान तथा चामललाई भारततर्फ निर्यात गर्थ्यो। तर, उक्त कम्पनी एक दशक नपुग्दै २०३८ सालमा बन्द भयो।
.jpg)
अहिले मुलुकमा ठूलो परिमाणमा धान तथा चामल आयात हुने गरेको छ। खेतीयोग्य जमिनको खण्डीकरण, कृषि जनशक्तिको पलायन, अपर्याप्त सिँचाइ र आकासे पानीमा निर्भरता, उन्नत जातका बीउबिजन तथा मलखाद नहुनु तथा आधुनिक प्रविधि र तरिकाको प्रयोग नगरी परम्परागत खेती प्रणालीअनुसार नै धान बाली लगाइनुले धानको उत्पादन तुलनात्मक रुपमा घट्दै गएको कृषि सचिव डा युवकध्वज जीसी बताउँछन्।
भौगोलिक क्षेत्र तथा स्थान विशेषमा खेती हुने महत्वपूर्ण स्थानीय र रैथाने धानका जातहरु लोप हुने क्रममा रहेका छन्। मसिना तथा वास्नादार चामलको आयातबाट ठूलो धनराशी विदेशिएको भन्दै सरकारले २०७० सालमा नै मसिना तथा वासनादार धान उत्पादन प्रवर्द्धन कार्यक्रमसमेत लागू गरेको थियो। तर, धानबालीमा नेपालको परनिर्भरता भने वर्षेनी बढ्दो क्रममा देखिन्छ।
कसरी मनाउन थालियो धान दिवश?
संयुक्त राष्ट्र संघले सन् २००४ लाई अन्तर्राष्ट्रिय धान उत्पादन वर्षका रुपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो।
‘धान नै जीवन हो’ नारा दिइएको उक्त कार्यक्रम मनाउनका लागि फिलिपिन्सको नेतृत्वमा ४३ वटा मुलुकले संयुक्त राष्ट्र संघलाई आग्रह गरेका थिए। राष्ट्रसंघको उक्त निर्णय पछि २०६१ साल मंसिर २९ गते मन्त्रीस्तरीय निर्णयमार्फत् हरेक वर्ष असार १५ गते राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ दिवसका रुपमा मनाउने निर्णय भएको थियो।
धान रोपाइँ र पर्यटन सँगसँगै
नेपालमा पछिल्लो समय धान रोपाइँ र पर्यटन क्षेत्र पनि एकआपसमा जोडिँदै गएका छन्। हरेक वर्ष पोखरामा ‘मड फेस्टिबल’ (हिलो महोत्सव)का रुपमा धान दिवस मनाइने गरिएको छ। यस वर्ष पनि पर्यटन व्यवसायलाई पनि जोडेर पोखरा, कपिलवस्तु सौराहा, गोदावरीलगायत क्षेत्रमा रोपाइँ महोत्सव मनाउने तयारी भइरहेको छ।
हिन्दू धर्मका परम्पराहरुमा जन्मदेखि मृत्युसम्मका सबै संस्कारमा धान प्रयोग हुने गरेको छ। प्राचिन कपिलवस्तुको राजधानी तिलौराकोटमा महाराज शुद्धोधनको पालादेखि राजाले सुनको हलोले खेत जोतेर पहिलो पटक वर्षेबाली धान रोप्ने प्रचलन रहेको किंवदन्ती पाइन्छ। असार १५ का दिन एकफेर हिलो टेक्नु भन्ने मान्यता छ। यस दिन रोपाइँलाई पर्वको रुपमा मनाइने हुँदा असारे गीत गाउँदै धान रोप्ने गरिन्छ।
हल गोरुले हिल्याएको हिलोमा छुपुछुपु धान रोपेर आपसमा रमाउँदै रोपार र बाउसेहरु एकापसमा हिलो छ्यापाछ्याप गरी हिलो खेलेर अन्न दिने माटोलाई सम्मान गर्छन् र गीतका भाकामार्फत् आपसमा माया, प्रेम र आत्मियता समेत साट्ने गर्छन्। असारे गीत तथा असार र रोपाइँलाई आधार बनाएर थुप्रै साहित्यिक रचनाहरु भएका छन्।
दहीचिउराको उर्जामा रोपाइँ
खेतमा रोपाइँ गरी दही चिउरा खाने भएकाले यस दिनलाई दही चिउरा खाने दिनका रुपमा समेत लिने गरिन्छ। गर्मीयाममा चिसो दहीले रोपारको हिलाम्य भएको शरीरमा शितलता तथा उर्जा दिने भएकाले दहीचिउरा खाने चलन रहेको हुनसक्ने बस्नेतको भनाई छ। ‘रोपाइ गरेर थाकेको अवस्थामा पोषिलो र शीतलता प्रदान गर्ने खाद्य परिकार दही, चिउरा र अचारको खाजा खाने गरिन्छ। हाम्रो संस्कृतिलाई जोड्ने गरी धान दिवस पनि सोही दिन मनाउने गरिएको हो,’ उनले भने।
बालीका राजा मानिने धानको वैज्ञानिक नाम 'ओरिजा सेटिभा' हो। विश्वका १ सय १३ देशमा धानबाली खेती गर्ने गरिन्छ। विश्वभर उत्पादन हुने धानको करिब ९० प्रतिशत धान एसियाली मुलुकभित्रै उत्पादन हुने गर्दछ। जुम्ली मार्सी प्रजातिको धान विश्वकै सबैभन्दा उच्च स्थानमा उत्पादन हुन्छ। धानको उक्त जात जुम्लाको छुमचौरमा उत्पादन हुने गरेको छ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
