कब्जियत धेरैका लागि सामान्य कुरा हुन सक्छ । त्यसैले कब्जियतलाई धेरैले समस्याका रुपमा लिँदैनन् । कोही बिस्तारै ठिक भइहाल्छ भन्दै सहेर बस्छन् भने कसैले आफूखुसी दिसा खुलाउने औषधि खाने गरेका हुन्छन् । यी दुवै कुरा स्वास्थ्यका दृष्टिकोणले गलत छन् ।
पानी कम पिउँदा, रेसादार (फाइबरयुक्त) खाना कम खाँदा वा व्यायाम नगर्दा कब्जियत हुन सक्छ । यस्ता साधारण कारणबाहेक ठूलो आन्द्राको क्यान्सर जस्तो डरलाग्दो कारणले पनि कब्जियत हुन सक्छ । त्यसैले कब्जियतबारे बेलैमा सचेत बन्नु, पहिचान गर्नु र उपचार गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।
कब्जियत के हो र कसरी चिन्ने ?
कब्जियत बारे राम्रोसँग बुझ्न दिसा कसरी बन्छ र शरीरबाट बाहिरिन्छ भन्ने बुझ्नु जरुरी छ । एक दिनमा सानो आन्द्राबाट ठूलो आन्द्रामा झन्डै एक लिटर जति झोल पदार्थ प्रवेश गर्छ, जसमा पानी, इलेक्ट्रोलाइट्स र फाइबर हुन्छ । यो झोल पदार्थले झन्डै डेढ मिटर लामो ठूलो आन्द्रामा एक दिनभन्दा बढी समय लगाएर यात्रा गर्छ । सो क्रममा ९० प्रतिशत पानी र इलेक्ट्रोलाइट्स शोषण हुन्छ र एक सय मिलिलिटर मात्र दिसा बन्छ । फाइबर मध्ये नघोलिने फाइबर दिसा मार्फत बाहिरिन्छ र घोलिने फाइबरबाट ठूलो आन्द्रामा रहेको ब्याक्टेरियाले ग्यास बनाउँछ । ठूलो आन्द्रामा बनेको दिसा शरीरबाट बाहिर निकाल्न मलद्वार र तल्लो पेटभित्रका मांसपेशी (पेल्भिक फ्लोर मसल र एनल स्फिङ्टर) ले सही तरिकाले काम गर्नुपर्छ ।
कब्जियत हुँदा हप्तामा दुई वा सोभन्दा कम पटक मात्र दिसा हुन्छ । दिसा बस्दा कन्नुपर्ने, राम्रोसँग दिसा ननिख्रेको अनुभव हुने, दिसा गर्दा अवरोध महसुस हुने र कुनै बेला दिसा कोट्याएर निकाल्नुपर्ने सम्म हुन सक्छ । चिकित्सा विज्ञानले माथिका लक्षणमध्ये दुई वा सोभन्दा बढी लक्षण देखिएमा कब्जियत मानेको छ ।
कब्जियत हुनुका कारणहरुः
आहारसँग सम्बन्धित कारणः
- पानी कम पिउँदा, रेसादार (फाइबरयुक्त) खाना कम खाँदा, चिया, कफी वा अल्कोहल बढी सेवन गर्दा कब्जियत हुन सक्छ ।
- व्यायाम कम गर्दा कब्जियत हुने सम्भावना रहन्छ ।
- ठूलो आन्द्रामा हुने क्यान्सर वा अन्य अवरोधले पनि कब्जियत गराउँछ ।
- मलद्वारमा घाउ हुँदा वा पायल्समा रगत जमेर सुन्निदा दिसा गर्न गाह्रो पर्छ ।
शरीरमा हुने अन्य रोगहरुका कारणः
- डायबिटिज हुुनु, रगतमा क्याल्सियमको मात्रा बढी हुुनु, प्याराथाइराइड हर्मोन बढ्नु, थाइराइड हर्मोनले काम कम गर्नु जस्ता समस्याले कब्जियत गराउँछ । गर्भधारण गरेका महिलामा पनि कब्जियतको समस्या देखिन सक्छ ।
- नशा सम्बन्धी समस्याहरु हुँदा पनि कब्जियत देखा पर्छ । स्ट्रोक, हर्सप्रङ डिजिज, पार्किन्सन डिजिज आदिमा कब्जियत देखा पर्न सक्छ ।
- कतिपय औषधिहरु पनि कब्जियतको कारण बनेका छन् । डिप्रेसनमा प्रयोग हुने केही औषधि, आइरन, बिस्मुथ, मोर्फिन, कोडिन, एन्टासिड, बु्रफिन, डाइक्लोफेनाकजस्ता औषधिको प्रयोग गरेका बेला कब्जियतको सम्भावना बढी हुन्छ । लामो समयसम्म दिसा खुलाउने औषधिको सेवनले ठूलो आन्द्रालाई झन्झन् कमजोर बनाउँछ र कब्जियतको सम्भावना अझ बढ्छ ।
- डिप्रेसन, चिन्ता जस्ता मानसिक समस्या भएका व्यक्तिमा पनि कब्जियतको समस्या देखा पर्न सक्छ ।
माथि उल्लेखित कारणहरुले गर्दा हुने कब्जियतलाई सेकेन्डरी कन्स्टिपेसन भनिन्छ । कुनै प्रस्ट कारणबिना देखा पर्ने कब्जियतलाई प्राइमरी, इडियोप्याथिक वा फङ्सनल कन्स्टिपेसन भनिन्छ । प्राइमरी कन्स्टिपेसनमध्ये केहीमा ठूलो आन्द्राको गति ढिला हुने, केहीमा ठूलो आन्द्राको गति सामान्य हुने वा केहीमा मलद्वार र तल्लो पेटको मांशपेशीले राम्रोसँग काम नगर्ने हुन्छ ।
कब्जियत कसरी पत्ता लगाउने ?
चिकित्सकले कब्जियतको मुख्य कारण पत्ता लगाउने कोसिस गर्छन् । राम्रोसँग सोधखोज गर्छन् । पेट र मलद्वारको जाँच गर्छन् । नशा सम्बन्धी पनि जाँच हुन्छ । रगतमा हेमोग्लोबिन, सुगर, पोटासियम, क्याल्सियम, थाइराइड हर्मोन आदि जाँच गरिन्छ । आवश्यक परे ठूलो आन्द्रामा पाइप लगाएर गरिने जाँच सिग्मोइडोस्कोपी वा कोलोनोस्कोपी गरिन्छ । ५० वर्ष उमेर पुगेपछि यी जाँचको महत्व झन् बढी हुन्छ । यसबाट ठूलो आन्द्राको क्यान्सर वा अन्य समस्या पनि पत्ता लाग्छ । शंकास्पद घाउबाट टुक्राहरु निकालेर बायप्सी पनि गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।
कुनै कारण पत्ता लागेमा त्यसैको उपचार सुरु गरिन्छ । कुनै कारण पत्ता नलागेको अवस्थामा केही समय दिसा खुलाउने औषधि र रेसादार खाना खाने सुझाव दिइन्छ । यी साधारण विधिले उपाय नलागे अन्य उच्च प्रविधिका जाँचहरु गर्नुपर्ने हुन्छ । यस्ता जाँचहरुमा ठूलो आन्द्राको गति पत्ता लगाउने विधि कोलोन ट्रान्जिट स्टडी, एनोरेक्टल मनोमेट्री, बेरियम डेफिकोग्राफी आदि पर्छन् । जसले प्राइमरी कन्स्टिपेसनको कारणहरु पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ ।
कब्जियतको उपचार
- कब्जियत गराउने कारण अनुसारको उपचार पद्धति अपनाइन्छ । जस्तै, डायबिटिज भएका बिरामीलाई त्यसैको सही उपचार गर्नुपर्छ । थाइराइड हर्मोन अपुग भएकालाई सो हर्मोनको उपचार गर्नुपर्छ ।
- खानामा फाइबरको मात्रा बढाउने गर्नुपर्छ ।
- झोल पदार्थको मात्रा बढाउने र नियमित व्यायाम गर्ने बानी बसाउनुपर्छ ।
- मलद्वार र तल्लो पेटको मांसपेशीले सही काम गर्न नसकेको अवस्था (पेल्भिक फ्लोर डिस्फङ्सन) मा दिसा गर्ने टे«ेनिङ (ह्याबिट ट्रेनिङ र बायोफिडब्याक टे«निङ) जस्ता उपाय अपनाइन्छ ।
- औषधि–उपचारले ठिक नहुने खालका समस्यामा शल्यक्रियासमेत गर्नुपर्ने हुन्छ ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
