काठमाडौं– मंगलबार प्रधानमन्त्री वालेन्द्र शाह संयुक्त राष्ट्रसंघको ८१औं महासभामा सहभागी हुन अमेरिका उडेका छन्। मंगलबार साँझ अमेरिका प्रस्थान गर्नुअघि उनलाई कार्यवाहक प्रधानमन्त्री तथा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले प्रधानमन्त्रीकै कार्यकक्षमा पुगेर बिदाइ गरे।
बिदाइको औपचारिकताबीच वाग्लेले प्रधानमन्त्री शाहलाई एउटा पुस्तक पनि दिए–पल केनेडीको चर्चित कृति ‘द राइज एन्ड फल अफ द ग्रेट पावर्स’।
सामान्यतया विदेश भ्रमणमा निस्कँदा शुभकामना, उपहार वा आवश्यक सामग्री दिने चलन हुन्छ। तर, प्रधानमन्त्री शाहको यसपटकको गन्तव्य र वाग्लेले रोजेको पुस्तकलाई सँगै राखेर हेर्दा एउटा रोचक संयोग देखिन्छ।
शाह जाँदैछन् त्यही मञ्चमा, जहाँ विश्वका शक्तिशाली राष्ट्रका प्रमुख र सरकार प्रमुखहरू भेला हुँदैछन्। त्यही बेला उनको हातमा पुगेको पुस्तकले भने विगत पाँच सय वर्षमा विश्व शक्तिको उदय, विस्तार, प्रतिस्पर्धा र पतनको कथा खोतल्छ।
शक्ति भनेको सेना मात्रै होइन
सन् १९८७ मा प्रकाशित केनेडीको पुस्तकको मूल विषय नै आर्थिक शक्ति र सैन्य शक्तिबीचको सम्बन्धले राष्ट्रको उदय र पतनमा पार्ने प्रभाव हो। पुस्तकले करिब १५०० देखि २००० सम्मका प्रमुख शक्तिहरूको इतिहासलाई हेर्दै आर्थिक आधार कमजोर हुँदै जाँदा ठूलो सैन्य तथा भूराजनीतिक दायित्व धान्न कठिन हुने तर्क अघि सार्छ।
केनेडीले स्पेन, फ्रान्स, बेलायत, जर्मनीलगायत विभिन्न शक्तिको ऐतिहासिक यात्रामार्फत एउटा प्रश्न उठाउँछन्: कुनै देश शक्तिशाली कसरी बन्छ र त्यो शक्ति लामो समयसम्म टिकाइराख्न के चाहिन्छ?
उनको विश्लेषणमा आर्थिक उत्पादन, स्रोत, औद्योगिक क्षमता र राज्यको वित्तीय आधारजस्ता विषय सैन्य तथा राजनीतिक शक्तिका आधार हुन्। आर्थिक क्षमताभन्दा बाहिर गएर सैन्य तथा रणनीतिक दायित्व बढाउँदै जाँदा ‘इम्पेरियल ओभरस्ट्रेच’ अर्थात् क्षमताभन्दा बढी भार बोक्ने अवस्था आउन सक्ने उनको तर्क छ।
न्युयोर्क जाने प्रधानमन्त्रीका लागि पुस्तकको सन्दर्भ
प्रधानमन्त्री शाहको अमेरिका भ्रमणको मुख्य गन्तव्य संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभा हो। त्यहाँ उनले विश्वका ठूला तथा प्रभावशाली राष्ट्रका नेताहरूसँगै एउटै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्नेछन्।
यही समयमा वाग्लेले दिएको पुस्तकमा भने विश्व शक्ति कसरी निर्माण हुन्छ, कसरी विस्तार हुन्छ र समयसँगै कसरी कमजोर हुन सक्छ भन्ने ऐतिहासिक विश्लेषण छ।
त्यसैले वाग्लेले कुन विशेष सन्देश दिन खोजेर पुस्तक दिएका हुन् भन्ने आधिकारिक रूपमा खुलेको छैन। तर पुस्तकको विषयवस्तु र प्रधानमन्त्रीको भ्रमणको सन्दर्भ जोड्दा यसको छनोट आफैंमा अर्थपूर्ण देखिन्छ।
विशेषगरी नेपालजस्तो सीमित आर्थिक र सैन्य क्षमता भएको मुलुकका लागि ठूलो शक्तिराष्ट्रबीचको प्रतिस्पर्धा, आर्थिक सामर्थ्य र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावबीचको सम्बन्ध बुझ्नु झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ। महासभामा सहभागी हुँदै गर्दा प्रधानमन्त्रीका लागि यो पुस्तक विश्व राजनीतिलाई ‘शक्तिको आँखाबाट’ हेर्ने एउटा ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बन्न सक्छ।
आजका शक्तिराष्ट्र र केनेडीको पुरानो प्रश्न
केनेडीको पुस्तक शीतयुद्धको समयमा लेखिएको भए पनि त्यसमा उठाइएका आर्थिक शक्ति, सैन्य क्षमता र दीर्घकालीन राष्ट्रिय सामर्थ्यका प्रश्न अहिले पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको बहसमा उद्धृत हुँदै आएका छन्। अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयको पुस्तक परिचयले समेत अमेरिकी आर्थिक लगानी र रक्षा खर्चबीचको सन्तुलनसम्बन्धी केनेडीको तर्कलाई पुस्तकको चर्चित पक्षका रूपमा उल्लेख गरेको छ।
आजको विश्व भने पुस्तक लेखिएको समयभन्दा निकै फरक छ। अमेरिका र चीनबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धा, रुस–युक्रेन युद्ध, प्रविधिको दौड, कृत्रिम बौद्धिकताको विस्तार र बदलिँदो विश्व अर्थतन्त्रले शक्तिको परिभाषा थप जटिल बनाएका छन्।
यही परिवेशमा प्रधानमन्त्री शाह संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा सहभागी हुँदैछन्। महासभामा विश्व व्यवस्था, युद्ध, शान्ति, जलवायु परिवर्तन, विकास र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको भूमिकाबारे बहस भइरहेका बेला उनको यात्राको ‘पठन सामग्री’ भने पाँच सय वर्षको शक्ति संघर्षको इतिहास समेटिएको पुस्तक बनेको छ।
अर्थमन्त्रीको जिम्मेवारीमा वाग्ले, प्रधानमन्त्रीको हातमा शक्ति–इतिहास
प्रधानमन्त्री अमेरिका गएपछि वाग्लेले कार्यवाहक प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेका छन्। प्रधानमन्त्रीको सिफारिसमा राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले उनलाई कार्यवाहक प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी तोकेका हुन्। प्रधानमन्त्रीसँग रहेको रक्षा मन्त्रालयको कार्यभारसमेत वाग्लेले सम्हाल्नेछन्।
परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल पनि महासभाका लागि अमेरिका पुगिसकेकाले उनको मन्त्रालयको कार्यभारसमेत वाग्लेकै जिम्मामा छ।
अर्थमन्त्रीका रूपमा राज्यको आर्थिक शक्ति र स्रोत व्यवस्थापनसँग प्रत्यक्ष जोडिएका वाग्लेले प्रधानमन्त्रीलाई दिएको पुस्तकको मुख्य बहस पनि आर्थिक शक्ति र राष्ट्रिय सामर्थ्यकै वरिपरि छ।
त्यसैले यो बिदाइको दृश्यलाई एउटा साधारण औपचारिकताका रूपमा मात्र हेर्नु उपयुक्त हुँदैन । प्रधानमन्त्रीको हातमा पुगेको पुस्तकले एउटा गम्भीर प्रश्न भने छाडेको छ—विश्व मञ्चमा प्रभाव बढाउन चाहने राष्ट्रका लागि वास्तविक शक्ति कहाँबाट आउँछ?
केनेडीको उत्तरमा अर्थतन्त्र, उत्पादन क्षमता, स्रोत र सैन्य शक्तिबीचको सन्तुलन महत्त्वपूर्ण छ। प्रधानमन्त्री शाहले महासभाको मञ्चमा नेपालका तर्फबाट आफ्नो धारणा राख्दै गर्दा यही विश्व शक्ति संरचनाको बदलिँदो तस्वीरलाई कति नजिकबाट बुझेर प्रस्तुत गर्छन्, त्यो भने उनको सम्बोधन र आगामी कूटनीतिक गतिविधिले देखाउनेछ।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1792052881.png)
-1786602170.png)
