प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले पार्टीले चुनाव हारेपछि पनि किन राजीनामा नदिएका होलान्? जमानामा चुनाव हार्दा नेकपा एमालेका माधवकमुर नेपाल, नेपाली कांग्रेसका शुशील कोइराला जस्ता नेताले राजीनामा दिने नजिर त राखेका थिए। कमसे कम राजीनामा दिएको भए चुनाव हारेको नैतिक जिम्मेवारी लिएको जस्तो देखिन्थ्यो र राम्रो सञ्देश पनि जान्थ्यो। यस्तोखाले बहस प्रायः राजनीतिक गफगाफ चल्ने अखडामा प्रसस्त सुन्न पाइन्छ।
अहिले नेपाली राजनीतिमा देउवाको राजीनामाबारे विभिन्न टीका-टिप्पणी नभइराखेका होइनन्। नैतिक जिम्मेवारी लिँदै पार्टी सभापतिबाट र राजनीतिक निकास दिन प्रधानमन्त्रीबाट राजिनामा दिनुपर्ने भन्ने आवाज उठिरहेका छन्। यस विषयमा धेरै किसिमका विश्लेषण भइसकेका छन्। अझ एक साताअघि डा गोविन्द केसीको अनसन र गिरफ्तारीले प्रधानन्यायाधीशको पनि राजीनामाको माग भइरहेको छ। अनि केही दिनअघि सरकारमा सामेल माओवादी केन्द्रका बिनाविभागीय मन्त्रीहरुले सामूहिक राजीनामा दिए। समाचारमा आएको कारण अनुसार देउवाले नछाडेपछि वाध्य भएर राजीनामा दिएको रे। कसैको राजीनामा मागिनु नेपालमा नौलो कुरा रहेन अब। तर, राजीनामालाई नै एउटा प्रक्रिया वा कुनै प्रक्रियाको भागका रुपमा सहज तरिकाले लिन भन्ने बहस गर्नुपर्ने जरुरी देखिन्छ।
राजनीतिक इतिहास पल्टाएर हेर्ने हो भने, विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न नेताले राजीनामा दिएको र नदिएको उदाहरण छन्। 'राजीनामा'को विशेष अर्थ हुन्छ। विशेष यो मानेमा कि, राजीनामा दिनु भनेको साधारण घटना होइन, यो विशेष अवस्था र परिस्थितिमा दिइने कुरा हो। राजी र नामाबाट बनेको यो शब्दको शाब्दिक अर्थ भने 'राजी' अर्थात् मन्जुरी, मानेको वा सहमत हो। त्यस्तै, 'नामा' भनेको खुसी साथ छोड्ने कामलाई बुझिन्छ। राजीनामा कहिले दबाबमा दिइन्छ भने कहिले स्वेच्छाले दिइन्छ। विश्व इतिहासमा हेर्ने हो भने पनि नैतिकताका आधारमा राजीनामा दिनेहरु पनि छन् र संकीर्ण संस्कार हावी भएको ठाउँमा राजीनामा नदिएका उदाहरण पनि प्रसस्तै छन्।
अमेरिकाको इतिहासमा राष्ट्रपति रिचर्ड निक्सनलाई महाअभियोग लगाउने भएपछि उनले राजीनामा दिएका थिए। त्यस्तै, विल क्लिन्टनलाई पनि अभियोग दायर गरिएको थियो मोनिका लेविन्स्कीसँग भएको सम्बन्धमा शक्तिको दुरुपयोग र पतन भएको भनेर। उनको मुद्दा हाउसबाट पास हुन नसकेर सिनेटमा पुगेको थियो। त्यहाँ पनि भोट हुँदा क्लिन्टनको पक्षमा मत धेरै खस्यो- अनि उनी राष्ट्रपतिका रुपमा रहिरहे।
क्लिन्टनले आफ्नो नैतिक पतनपछि नैतिकताको आधारमा राजीनामा दिनुपर्थ्यो भन्नेहरुको संख्या धेरै छ। जब उनले आफ्नो सम्बन्ध एक प्रकारले स्वीकारिसकेका थिए, उनी कुर्सीमा बस्नु हुन्न थियो भन्ने आवाज उठेको थियो। तर, त्यसबेला विल क्लिन्टनले राजीनामा नदिँदा धेरैजना चकित परेका थिए।
पछिल्लो समय बेलायतमा प्रधानमन्त्री थेरेसा मेको मन्त्रीमण्डलबाट केही प्रभावशाली मन्त्रीले बिदा पाए भने केहीले राजीनामा दिए। उपप्रधानमन्त्री डामियन ग्रिन सन् २००८ को अश्लील भिडियोको काण्डले गर्दा बर्खास्त भए। गत वर्ष मन्त्री जिम ओ निलले प्रधानमन्त्री मेको कामसँग सन्तुष्ट नभएर पदबाट राजीनामा दिएका थिए।
झट्ट हेर्दा एउटा बर्खास्त अनि अर्को राजीनामा तर यसमा प्रस्तुत गर्न खोजिएको भाव भनेको बेलायतको उत्कृष्ट राजनीतिक संस्कार हो। पद कति गौंण हुनेरहेछ जब तपाईंलाई पद्दति चित्त बुझ्दैन, जुन कुरा जिम ओ निलले पुष्टि गरे।
साथै, झन्डै दशक अगाडिको एउटा गल्तीले डामियन ग्रिनले उप-प्रधानमन्त्री जस्तो गरिमामय पद गुमाउनुपर्योक। अझ थेरेसा मे र ग्रिन निकै मिल्ने साथी हुन् र उनी मेका विश्वास पात्र पनि थिए। हुन त बेलायत जस्तो देश जहाँ प्रजातन्त्र परिपक्क छ, त्यहाँ यस्तो कार्य नौलो होइन। एकदमै चर्चित ब्रेक्जिट (बेलायतको युरोपियन संघबाट बाहिरिने निर्णय) भयो, डेभिड क्यामरुनले राजीनामा दिए, किनभने उनी ब्रेक्जिटको विपक्षमा उभिएका थिए। धेरैले उनको राजीनामा आवश्यक नरहेको र उनकै दलको अधिकांश सांसदले नि राजीनामा नदिन आग्रह गर्दा उनले पद परित्याग गरिछाडे। उनको राजीनामाले उनको राजनीतिक कद अझै उच्च भएको विश्लेषकहरु बताउँछन्।
अब कुरा गरौँ नेपालको; पञ्चायतमा राजाले आफूखुसी नियुक्ति र बर्खास्त गर्ने चलन थियो। तर, हामीसँग कीर्तिनिधि विष्टजस्ता प्रधानमन्त्री पनि थिए जसले सिंहदरबार आगलागी हुँदा आफूले केही गर्न नसकेको भनेर राजीनामा पत्र राजालाई थमाए।
राजाले तिमीले गर्दा भएको होइन भन्दा पनि उनले राजीनामा फिर्ता लिएनन्। २०५२ साललाई फर्केर हेर्ने हो भने, जब मनमोहन अधिकारी प्रधानमन्त्री थिए उनी विरुद्द संसदमा अविश्वासको प्रस्ताव लगियो। मनमोहन त्यसबेला अस्पतालमा थिए र सन्चो भएपछि अविश्वासको प्रस्ताव दर्ता गर्न भनिएको थियो। तर, कांग्रेसले मानेन अनि मनमोहनले अस्पतालबाटै संसदलाई सम्बोधन गरेर अस्पतालबाटै संसदलाई फेस गरेका थिए। यस्तोखाले बहिरगमन सुखद् थिएन, जहाँ उनले संसदमा उपस्थित पनि हुन सकेनन् न राम्ररी राजीनामा नै दिन पाए।
त्यस्तै, पहिलो संविधानसभाको चुनावपछि प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले पनि राजीनामा दिन ढिलाइ गरे भन्ने आरोप लागेको थियो। एउटा अन्तर्वार्तामा कोइराला कड़किएका थिए, 'ठाउँ देखाउनुस् राजीनामा दिन्छु' भनेर। २०६६ मा प्रचण्डको राजीनामा पनि भिन्न र अप्रत्यासित थियो। आफूले बर्खास्त गर्न खोजेका प्रधानसेनापति रुकमाङ्गत कटवाललाई राष्ट्रपतिले नहट्न आदेश दिएपछि सरकारमा बस्न नैतिक आधार नभएको भन्दै प्रचण्डले राजीनामा दिएका थिए। त्यस राजीनामाले देशको राजनीतिमा ठूलै उलटफेर पनि भयो।
पछिल्लो समयमा भद्र सहमति हावी छ, नेपाली राजनीतिमा। जब केपी शर्मा ओली पहिलोपल्ट प्रधानमन्त्री भए, उनले र प्रचण्डले आलोपालो सरकारको नेतृत्तव गर्ने भद्र सहमति गरेका थिए भनिन्छ। तर, ओलीले सत्ता नछाडेको र भद्र सहमति तोडेको भन्दै प्रचण्ड नेपाली कांग्रेसका सभापति शेरबहादुर देउवासँग मिल्न गए। फेरि अर्को भद्र सहमतिका आधारमा प्रचण्डले दोस्रो पटक सरकारको नेतृत्व लिने मौका पाए। धेरैको अनुमान थियो, प्रचण्डले देउवालाई सरकार छोड्दैनन्। तर, प्रचण्डले सहमति पालाना गरेर राजीनामा दिए। प्रचण्ड अनि केही राजनीतिक विश्लेषकहरु त्यस कदमलाई राजनीतिक इमान्दारिताको संज्ञा दिन्छन्।
कहिले काहीँ यसखाले प्रस्तुति भए पनि देशले समृद्धिमा फड्को नमार्दा यी कुरा पनि ओझेलमा पर्ने रहेछन्। यो नैतिक मूल्य-मान्यता भन्ने कुरा पनि संस्कारले ल्याउने भएकाले होला विशेष गरी कम विकसित मुलुकमा खासै प्रदर्शन भएको पाइन्न। देशको संवैधानिक अंगको प्रमुखलाई महाअभियोग लगाउँदा होस्, संस्थानको प्रमुखले गरेको नीतिगत भ्रष्ट्राचार देखिँदा होस् वा सरकारमा बसिराख्न पार्टी फुटाउँदा होस्; हामीले 'ए यसले नैतिकताका आधारमा राजीनामा दियो' भनेको कमै सुन्ने-पढ्ने गरेका छौं। आखिर देशको राजनीतिक संस्कार मापन गर्ने आधार भनेको यस्तै साना तर महत्वपूर्ण कार्यहरुले न हो।
हामीले बुझ्नुपर्छ राजीनामाको विशेष महत्व हुन्छ। यो धेरै जस्तो अवस्थामा निकास दिने कार्यका रुपमा लिइन्छ। कहिले काहीँ निकालिनुपूर्व स्वेच्छाले आफू निस्किएर बाटो खोलिदिने सहज तरिका पनि हो। पश्चिमा देशहरु, जहाँ लोकतन्त्र परिपक्व भएको छ त्यहाँ राजीनामाको कदमले विशेष महत्व राख्छ। तर, हाम्रो जस्तो संकीर्ण राजनीतिक संस्कार भएको देशमा भने खासै महत्व नदिएकाले राजीनामाले विशेष स्थान पाएको देखिँदैन।
कसैले राजीनामा दिनुलाई सम्मानजनक कदमका रुपमा हेर्छन् भने कसैले कायरताको संज्ञा दिन्छन्। कायर तिनले ठान्छन्, जसले शक्ति, पद र कुर्सीलाई सर्वप्रिय र सबै कुरा ठान्छन्। वैध कदम त्यो समूहले मान्छ जसले पद, शक्तिलाई गौंण अनि कर्म, छवि र नैतिकतालाई प्राथमिकतामा राख्छ।
राजीनामा नै सबैथोक हो भन्न खोजिएको होइन, तर एक कदम पछि हट्ने संस्कार, नैतिक मूल्य-मान्यतालाई प्राथमिकता र संक्रमण अन्त्य गर्न वा नवीन सुरुवातका लागि राजीनामाले वातावरण सहज बनाउने कुरा भने पक्का हो। कुनै देश वा समाजमा नैतिकताको मापन गर्ने धेरै सूचकमध्ये राजीनामा दिने संस्कार पनि एक हो। त्यसैले अगाडिको बाटो सहज होस् भन्नाका खातिर पनि राजीनामालाई एक कदम पछि हट्ने संस्कारका रुपमा रचनात्मक हिसाबले बुझाउन जरुरी देखिन्छ।
@SaugatWrites
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
