• गृहपृष्ठ
  • मुख्य समाचार
  • नेपाल लाइभ

    • राजनीति
    • निर्वाचन विशेष
    • अनुसन्धान
    • प्रवास
    • विचार
    • फिचर
    • समाचार
    • ब्लग
    • समाज
    • अन्तर्वार्ता
    • सुरक्षा/अपराध
    • साहित्य डबली
    • विश्व
    • कोरोना अपडेट
    • नेपाल लाइभ विशेष
    • जीवनशैली
    • भिडियो

    बिजनेस लाइभ

    • अर्थ समाचार
    • बैंक/बिमा/सेयर
    • पर्यटन-उड्डयन
    • अटो
    • पूर्वाधार
    • श्रम-रोजगार
    • कृषि
    • कर्पोरेट
    • सूचना-प्रविधि
    • बिजनेस लाइभ भिडियो
    • बिजनेस टिप्स
    • अन्तर्वार्ता - विचार

    इन्टरटेनमेन्ट लाइभ

    • समाचार
    • सिनेमा
    • अन्तर्वार्ता
    • रंगमञ्च
    • फिल्म समीक्षा
    • गसिप
    • संगीत
    • विचार-विश्लेषण
    • इन्टरटेनमेन्ट लाइभ भिडियो
    • सञ्जाल
    • फेसन
    • मोडल

    स्पोर्टस लाइभ

    • फिचर
    • फुटबल
    • क्रिकेट
    • अन्य
    • लेख-विश्लेषण
    • अन्तर्वार्ता
हाम्रो बारेमा
  • हाम्रो बारेमा
मंगलबार, मंसिर १, २०८३ Tue, Nov 17, 2026
  • गृहपृष्ठ गृहपृष्ठ
  • राजनीति
  • निर्वाचन विशेष
  • अनुसन्धान
  • बिजनेस लाइभ
  • इन्टरटेन्मेन्ट लाइभ
  • स्पोर्टस लाइभ
  • प्रवास
  • भिडियो

बिजनेस लाइभ

  • अर्थ समाचार
  • बैंक/बिमा/सेयर
  • पर्यटन-उड्डयन
  • अटो
  • पूर्वाधार
  • श्रम-रोजगार
  • कृषि
  • कर्पोरेट
  • सूचना-प्रविधि
  • अन्य
    • बिजनेस लाइभ भिडियो
    • बिजनेस टिप्स
    • अन्तर्वार्ता - विचार

इन्टरटेन्मेन्ट लाइभ

  • समाचार
  • सिनेमा
  • अन्तर्वार्ता
  • रंगमञ्च
  • फिल्म समीक्षा
  • गसिप
  • संगीत
  • विचार-विश्लेषण
  • इन्टरटेनमेन्ट लाइभ भिडियो
  • अन्य
    • सञ्जाल
    • फेसन
    • मोडल

स्पोर्टस लाइभ

  • मुख्य समाचार
  • फिचर
  • फुटबल
  • क्रिकेट
  • अन्य
  • लेख-विश्लेषण
  • अन्तर्वार्ता
विचार

यी ८ कुरा बेवास्ता गरे रेबिज लाग्न सक्छ

डा शेरबहादुर पुन सोमबार, चैत २, २०७७  ०६:४५
1140x725

केही समय अगाडिको कुरा हो, रेबिजको बिरामी राख्ने कोठामा जाँदा एक सात वर्षीय बालक पानीको बोतललाई हेरेर टोलाइरहेका थिए। शुक्रराज ट्रोपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालका एक सहकर्मीले ती बालकतिर देखाउँदै रेबिजको लक्षण लिएर उपचारका लागि आएको बताउनुभयो।

सायद ऊ पानी पिउन खोज्दै थियो, तर सकिरहेको थिएन। यसले सधैंझैँ मलाई रेबिजका बिरामीलाई देखेपछि उब्जिने पहिलो प्रश्न 'के फेरि अर्को सामान्य भूलले ठूलो मानवीय क्षति हुँदैछ?' पुनः मानसपटलमा ताजा भएको थियो।

भएछ पनि त्यस्तै, एक जना व्यक्तिले 'कुकुरले टोकेको २४ घण्टा कटेछ, त्यसैले अब सुइ लगाउन मिल्दैन' भनेपछि उनीहरु रेबिज खोप नलगाई बसेका रहेछन्। यो गलत परामर्श थियो। जसको फलस्वरुप, केही महिनापछि ती बालकमा रेबिजका लक्षणहरु देखिन सुरु भएको रहेछ।

यो त एक प्रतिनिधि घटना मात्र थियो। तर, केही वर्षयता व्यक्तिगत रुपमा अवलोकन, अध्ययन गर्दा लगभग सबै रेबिज रोगीहरुले सामान्य किसिमका भूलहरू वा यसलाई हल्का रुपमा लिने गरेको देखिन्छ। पहिले-पहिले खोपको अभावले वा खोपको बारेमा थाहा नभएर रेबिज लागेर मानिसहरु मर्ने गरेका थिए। आजभोलि सहजरुपमा खोप सर्वसुलभ हुँदा पनि रेबिजको कारणले मानिसहरु मर्न छाडेका भने छैनन्। बरु गत वर्षको तथ्यांकले रेबिज रोग लागि मर्ने बिरामीहरुको संख्या ह्वात्तै बढेको देखाउँदछ।

अर्थात्, खोप सर्वसुलभ रुपमा पाउँदा पनि रेबिजबाट मृत्यु हुनेहरुको संख्या घट्दै जानुपर्ने हो। तर, यसको ठिक उल्टो रेबिजका बिरामीहरु बढ्दै गएको देखिन्छ।

अर्कोतर्फ रेबिज किन बढ्दैछ भनेर त्यसको खासै खोजिनीति वा अध्ययन/अनुसन्धान भएगरेको पनि पाइँदैन। बरु विदेशी नीति-निर्देशिका हुवहु सार्दै रेबिज निर्देशिका तयार पारेर झारा टार्ने काम मात्र हुँदै आएको छ। यसको भरपर्दो उदाहरण रेबिजको मृत्युको संख्या बढ्दै जानुलाई लिन सकिन्छ।

म एक चिकित्सकको साथसाथै अनुसन्धानकर्ता पनि भएकोले नेपालमा हाल रेबिजका बिरामी बढ्नुका कारणहरु खोज्ने प्रयास गर्न थालेको थिएँ। किनभने सामाजिक, भौगोलिक, स्थानीय बासिन्दाहरुको जनावरले टोकेपछिको सोचजस्ता कारणले नेपालमा छिमेकी देशहरुको भन्दा अत्यन्त भिन्न चुनौतीहरु पनि हुनसक्दछन्। तसर्थ केही वर्षयता रेबिजका बिरामीहरुसँग उनीहरु कहाँनेर चुके र रेबिज देखियो भनेर प्रत्यक्ष अन्तरक्रियाहरु गरें।

सो अन्तरक्रियापछि हाम्रो मेडिसिन किताबमा लेखिएको/जानकारी दिएको भन्दा धेरै भिन्न कारणहरुले रेबिज रोग लागिरहेको पाएँ। यो अवलोकनबाट प्राप्त जानकारीहरु नीति-निर्माताहरुको रेबिज नियन्त्रण गर्ने योजनामा निसन्देह सहयोगी सिद्ध हुनेछ। यस अस्पतालमा विशेष गरेर काठमाडौं नजिकैका गाउँघरबाट रेबिज भएका बिरारमीहरु आउने भएकोले यो अनुसन्धान र अवलोकन पनि विशेष गरेर तिनै क्षेत्रबाट आएका बिरामीहरुमा आधारित छ। यद्यपि यस्ता घटनाहरु सहरमा पनि देखिँदै आइरहेका छन्।

Ncell 2
Ncell 2
nimb
nimb

अनुसन्धान र अवलोकनपछि केही निष्कर्षमा पुगेको छु कि खासमा के-कस्ता कारणले रेबिज लागिरहेको छ त?

घरमा बस्ने कुकुरले टोकेर- अधिकांश गाउलेहरु घरमा बस्ने कुकुरले टोकेको त हो नि, यसर्थ उपचारको आवश्यक छैन भन्ने धारणा पालेर रहेको पाहियो। तर, ती कुकुरहरु दिनमा गाउँघरतिर घुम्ने जाने र कहिलेकाहीँ वा केही दिनपछि आउँदा कुनै सडकमा घुमिरहेका कुकुरहरुसँग वा जंगली जनावरहरुसँग झगडा गर्दा रेबिज भाइरस सारेर आएको देखिन्छ।

घरमा फर्केपछि त्यस्ता कुकुरले घरकै परिवारका सदस्यहरुलाई टोक्ने र जुन घटना साविकमा जस्तै जिस्केर वा खेल्दा टोकेको होला भनि खोप लगाउन नचाहेको देखियो। ती कुकुरहरुलाई रेबिज विरुद्धको खोप पनि लगाउने चलन नभएको पाइयो। जुन रेबिजका बिरामी बढ्दै जानुका पछाडिको एक मुख्य कारण हो भन्ने देखाउँछ।

औषधि पसलको गलत परामर्श- सहर वा गाउ जहाँ पनि जनावरले टोके पहिले नजिकैको औषधि पसलमा जाने चलन छ। आखिर गाउँघरतिर जाने ठाउँ पनि त्यही नै हो। तर, खोप लगाउने वा नलगाउने वा कतिबेला लगाउने भन्ने बारेमा भने गलत परामर्श दिएको पाइयो। जसले रेबिज बारेमा गाउँघरतिर न्यून जानकारी भएको स्पष्ट हुन्छ। 

max tiger cn

max tiger cn
tvs-dashain-2083

tvs-dashain-2083

औषधि पसलमा बस्नेहरुलाई रेबिज रोगको बारेमा बेला-बेलामा तालिम दिनसके यस्तो समस्यमा धेरै कमी ल्याउन सकिने थियो।

कुकुरको छाउराले टोकेको हो भनेर खोप नलगाउने- धेरै जनाले सानो छाउराले टोकेको हो, त्यसैले खोप लगाउनु पर्दैन भन्ने गरेको भेटाइएयो। जसले गर्दा केहीको रेबिज रोग लागेर मृत्यु भएको पाइयो। जनावर/कुकुर सानो होस् वा ठूलो, यदि त्यसको बारेमा थाहा छैन भने त्यो रेबिज संक्रमित पनि हुनसक्ने भएकोले तुरुन्त रेबिज विरुद्धको खोप लगाइहाल्नु पर्दछ। किनभने रेबिजको संक्रमण सानो होस् वा ठूलो जनावर, जसलाई पनि हुन सक्दछ।

आफन्तले खोप लगाउन दिएको सल्लाहलाई बेवास्ता गर्ने- कतिपय रेबिजका रोगीहरुलाई आफन्तहरुले कुकुरले टोकिसकेको अवस्थामा खोप लगाउन सुझाब दिएका पनि देखिन्छन्। केही दिनअगाडि मात्र पनि एक महिलाले रेबिजको कारणले ज्यान गुमाउनु पर्‍यो। उसलाई आफ्नो भाइ र आफ्नै श्रीमानले समेत कुकुरले टोकेपछि सुइ लगाउन धेरै दबाब दिएका थिए। तर, उनीहरु सबैको सल्लाहलाई उनले बेवास्ता गरिन्। अन्ततः उनले मृत्युवरण गर्नुपर्‍यो। 

दुःखद कुरा के थियो भने ती महिलाको ७ महिनाको छोरा थियो। जो उसको आमाबाहेक अरुसँग बस्न मानिरहेको थिएन। यो निकै दर्दनाक अवस्था थियो।

सानो घाउ छिटो निको भएको अवस्थामा खोप लगाउन नपर्ने भ्रम- एक सत्र (१७) वर्षीया युवतीलाई बाटोमा बहिनीसँग हिँडिरहेको बेला अचानक कुकुरले टोकेछ। घाउ सानो भएको र रगत पनि नआएकाले खोप लगाउनु पर्दैन भनेर उपचार नगराएपछि उनको पनि रेबिज लागेर मृत्यु भएको थियो।

अर्थात् हाम्रो समाजमा घाउ सानो/रगत नबगे खोप लगाउन आवश्यक छैन भन्ने जुन सोच छ, त्यसलाई सम्बोधन गर्नु अति आवश्यक भइसकेको देखिन्छ।

झारफुकमा विश्वास गर्दा- रेबिजको लक्षण अलि तर्सिने खालको हुने भएकोले अधिकांशले एकपटक त केही लागेको होकी भनेर धामी झाँक्रीकोमा लगेको देखिन्छ। नतिजास्वरुप स्वस्थ केन्द्रसम्म समयमा नपुग्दा बिरामीको मृत्यु हुने सम्भावना बढेर जाने गर्दछ।

यसमा धामीझाँक्रीलाई पनि रेबिजबारे तालिम दिनसके उनीहरु मार्फत तुरुन्त स्वास्थ्य चौकीसम्म ती संक्रमितहरुलाई लान सकिन्थ्यो। जसले गर्दा समयमै खोप लगाइ रेबिज हुनबाट रोक्न सकिने थियो।

खोप बारेमा थाहा भए पनि आफैंले बेवास्ता गर्दा- लगभग सबैजसो रेबिजका बिरामीलाई 'तिमीलाई रेबिजको खोप हुन्छ भन्ने थाहा थियो?' भनी सोध्ने गर्दछु। र लगभग सबैले सुनेका वा थाहा भएको भन्ने कुरा गर्नुहुन्छ। तर, दुर्भाग्यवश, आफैंले खोप लगाउने चासो नदिँदा रेबिज लागेर मृत्यु भएको धेरै पाउने गर्दछौं।

यसमा विशेष गरेर नेपालीहरुको सोचमा नै परिवर्तन ल्याउनु पर्ने देखिन्छ। रेबिजलाई विश्वमा नै बेवास्ता गरिएको रोगको रुपमा लिने गरिन्छ भने नेपालमा संक्रमित आफैंले पनि रोगको बेवास्ता गरेको देखिन्छ। जसले गर्दा मृत्युवरण गर्नुबाहेक अर्को कुनै विकल्प देखिँदैन।

कुकुर/जनावरले टोकेको घटना आफन्तलाई लुकाउँदा- दोलखामा केही महिनाअगाडि एक ८ वर्षीय बालकको मृत्यु भएको थियो। उनी बिहान र बेलुका घरमै खाने, सुत्ने र दिउँसो गाउँतिर घुम्ने रहेछन्। एकदिन ती बालकलाई रेबिज लागेको कुकुरले टोकेको रहेछ। तर, त्यो कुरा घरमा भन्दा अभिभावकको कुटाइ खानुपर्छ भन्ने डरले लुकाएछन्।

डरले परिवारलाई कुकुरको टोकाइबारे नभन्दा उनको रेबिज लागेर मृत्यु भएको थियो।

त्यस्तै, नुवाकोट निवासी ८६ वर्षीय एक आमाले पनि बिरालोले टोक्दा घरका अरु सदस्यलाई नभन्दा रेबिज लागेर मृत्यु भएको उनका आफन्तहरुले भनेका थिए। यी दुवै घटनामा उनीहरुले आफ्नो परिवारका सदस्यहरुलाई भनेको भए सायद उनीह्यरुले समयमै उपचार पाइ अहिले जीवन बिताइरहेका हुनेथिए कि?

माथि उल्लेखित समस्याहरु नेपालका लागि मौलिक प्रकारका देखिन्छन्। अर्थात् यी विदेशी निर्देशिकामा भनिएकाभन्दा फरक देखिन्छन्। यसै कारणले यदि नेपालमा रेबिजलाई इतिहासमा सिमित गर्ने हो भने अवलोकन तथा अनुसन्धानबाट प्राप्त जानकरीहरुको आधारमा नीति र योजना बनाई कार्वान्वयन गर्नुपर्दछ। होइन भने, सन् २०३० सम्ममा विश्व स्वास्थ्य संगठनले कुकुरबाट सर्ने रेबिज उल्मूलनको लक्ष्य पूरा गर्न नेपाललाई सहज भने हुने छैन।

(डा पुन टेकुस्थित शुक्रराज ट्रोपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालअन्तर्गत क्लिनिकल रिसर्च युनिटका संयोजक हुन्।)

प्रकाशित मिति: सोमबार, चैत २, २०७७  ०६:४५

नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा पठाउनु होला।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
लेखकबाट थप
डिकवेलाको अर्धशतकमा सुदूरपश्चिमलाई हराउँदै लुम्बिनी एनपीएलको फाइनलमा
स्थानीय निर्वाचनको तयारी र संगठन परिचालन एमालेको राष्ट्रिय भेलाको मुख्य एजेन्डा
निरन्तर ओरालो लागेको सुनको मूल्य कतिसम्म पुग्छ ?
सम्बन्धित सामग्री
छठ घाटमा राजनीतिक उपस्थिति : ‘भक्ति’ कि ‘शक्ति’ को खोजी यस वर्ष छठको रौनकले मधेसका घाटलाई तताएन मात्र बरु काठमाडौं खाल्डोको सिंहदरबार वरिपरिकेन्द्रित कोलाहल पनि केही दिनका लागि मथ्थर भयो ।... सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
रावणका दश शिरदेखि लुसिफरको पतनसम्मः नेपालको राजनीतिमा शक्ति र अहंकार सरकारको हरेक निर्णयको विरोध गर्नु प्रतिपक्ष हुनु होइन, त्यस्तै सरकारका हरेक निर्णयलाई समर्थन गर्नु पनि लोकतान्त्रिक जिम्मेवारी होइन।... आइतबार, कात्तिक २९, २०८३
लोकपर्व छठ र यसका विभिन्न महत्वहरु संसारका लगभग सबै संस्कृतिमा सूर्य उपासनाको महत्वपूर्ण स्थान रहि आएको छ तर भारत र नेपालको भोजपुरी र मैथिली भाषी क्षेत्रमा सूर्य उपासन... आइतबार, कात्तिक २९, २०८३
ताजा समाचारसबै
पशुपति गौशाला धर्मशाला पशुपतिमै फिर्ता, जिल्ला र उच्च अदालतको फैसला सर्वोच्चबाटै सदर मंगलबार, मंसिर १, २०८३
डिकवेलाको अर्धशतकमा सुदूरपश्चिमलाई हराउँदै लुम्बिनी एनपीएलको फाइनलमा मंगलबार, मंसिर १, २०८३
स्थानीय निर्वाचनको तयारी र संगठन परिचालन एमालेको राष्ट्रिय भेलाको मुख्य एजेन्डा मंगलबार, मंसिर १, २०८३
निरन्तर ओरालो लागेको सुनको मूल्य कतिसम्म पुग्छ ? मंगलबार, मंसिर १, २०८३
सुदूरपश्चिमका कप्तान दीपेन्द्रद्वारा रेकर्ड : हिर्काए ३ अर्धशतक मंगलबार, मंसिर १, २०८३
सबै हेर्नुहोस
भिडियो ग्यालरीसबै
नेपाली कांग्रेस देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेला (लाइभ)
नेपाली कांग्रेस देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेला (लाइभ) शुक्रबार, साउन २९, २०८३
जरुरी सम्बोधनको बाध्यता किन? कांग्रेस बैठकमा विश्वप्रकाश शर्मा बोल्दै (लाइभ)
जरुरी सम्बोधनको बाध्यता किन? कांग्रेस बैठकमा विश्वप्रकाश शर्मा बोल्दै (लाइभ) शुक्रबार, साउन २९, २०८३
शेरबहादुर देउवा स्वदेश फर्किनुअघि विमानस्थलमा नेताकार्यकर्ताहरूकाे भीड
शेरबहादुर देउवा स्वदेश फर्किनुअघि विमानस्थलमा नेताकार्यकर्ताहरूकाे भीड बिहीबार, साउन २८, २०८३
लेखा समितिको बैठक (लाइभ)
लेखा समितिको बैठक (लाइभ) बुधबार, साउन २७, २०८३
राष्ट्रिय सभा बैठक (लाइभ)
राष्ट्रिय सभा बैठक (लाइभ) बुधबार, साउन २७, २०८३
सबै हेर्नुहोस
ट्रेण्डिङ
बझाङमा अटो दुर्घटना अपडेट: मृत्यु हुनेको संख्या ४ पुग्यो, चालक नियन्त्रणमा सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
स्कुटर दुर्घटनामा दुई जनाकाे मृत्युु सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
शेख हसिनाको गृहजिल्ला गोपालगञ्जमा हिंसा र प्रदर्शन चर्कियो सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
मोटरसाइकल दुर्घटनामा एक जनाको मृत्यु सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
लोहोरो प्रहारबाट श्रीमतीको मृत्यु, श्रीमान पक्राउ मंगलबार, मंसिर १, २०८३
सबै हेर्नुहोस
अन्तर्वार्ता
लुम्बिनी लायन्सलाई अझ बलियो बनाउँदै नेपाली क्रिकेटमा योगदान दिन चाहन्छौँ : अध्यक्ष जिसी नेपाल लाइभ
दरबारको दशैं सधैं सम्झिरहन्छु : आनन्द कार्की [दशैं वार्ता] नेपाल लाइभ
दशैंमा स्वास्थ्यको ख्याल राखौं, सन्तुलित खाना खाउँ नेपाल लाइभ
सबै हेर्नुहोस
विचारसबै
छठ घाटमा राजनीतिक उपस्थिति : ‘भक्ति’ कि ‘शक्ति’ को खोजी धर्मेन्द्र झा
रावणका दश शिरदेखि लुसिफरको पतनसम्मः नेपालको राजनीतिमा शक्ति र अहंकार सुरेश गिरी
लोकपर्व छठ र यसका विभिन्न महत्वहरु आनन्द अस्तित्व
विश्वव्यापी बन्दै छठ पर्व नेपाल लाइभ
सबै हेर्नुहोस
ब्लग
आईजीपी प्रकरणः दोहोरिएला रुक्मांगद कटवाल काण्ड? शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
राइड शेयरिङमा मनपरी भाडा र असमान प्रतिस्पर्धा शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
भिन्तुना आन्दोलनः म्हपुजाको दिन प्रधानमन्त्री उपस्थित भएको त्यो क्षण मंगलबार, कात्तिक २४, २०८३
सबै हेर्नुहोस
लोकप्रिय
विरोध हुँदाहुँदै सूचना प्रकाशन शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
पृथ्वी राजमार्गसहित दुई सडकखण्ड अवरुद्ध शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
बझाङमा अटो दुर्घटना अपडेट: मृत्यु हुनेको संख्या ४ पुग्यो, चालक नियन्त्रणमा सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
माइक्रोबस दुर्घटनामा १० जनाको मृत्युु, पाँच घाइते बिहीबार, कात्तिक २६, २०८३
इनम कनेक्सन : कांग्रेस नेता उमेश श्रेष्ठका भाई पक्राउ शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
सबै हेर्नुहोस
Nepal Live
Nepal Live

सम्पर्क ठेगाना

Nepal Live Publication Pvt. Ltd.,
Anamnagar, Kathmandu, Nepal

DEPARTMENT OF INFORMATION
AND BROADCASTING
Regd Number :

1568/ 076-077
अध्यक्ष : अनिल न्यौपाने
प्रधान सम्पादक : राम प्रसाद दाहाल

टेलिफोन

News Section: +977-1-5705056
Account : +977-1-5705056
Sales & Marketing: 9841877998 (विज्ञापनका लागि मात्र)
Telephone Number: 01-5907131

ईमेल

[email protected]
[email protected]

मेनु

  • गृहपृष्ठ
  • मुख्य समाचार
  • बिजनेस लाइभ
  • ईन्टरटेनमेन्ट लाइभ
  • स्पोर्टस लाइभ
  • महाधिवेशन विशेष
  • अभिलेख
  • कोरोना अपडेट
  • स्थानीय निर्वाचन
  • प्रतिनिधि सभाकाे निर्वाचन
  • युनिकोड
Nepal Live

सूचना विभाग दर्ता नं.

१५६९/०७६-७७

ईमेल

[email protected]
© 2026 Nepal Live. All rights reserved. Site by: SoftNEP
सर्च गर्नुहोस्