स्वास्थ्य मन्त्रालयको अहिलेको नेतृत्वले आफ्नो प्रगतिको मापकका रुपमा अस्पताल फार्मेसी सञ्चालनलाई एउटा महत्वपूर्ण सूचक मानेको छ। नेपालका केही सरकारी अस्पतालले फार्मेसी सेवा सुरु गरिसकेका छन्। यस्तै, सर्वोच्च अदालतको आदेशअनुसार पनि मन्त्रालयलाई यो व्यवस्था लागू गर्न बल पुगेको छ।
हाल सरकारी तवरबाट विभिन्न अस्पतालहरुले शशुल्क फार्मेसी सेवा सञ्चालन गरेका छन्। ती फार्मेसी के कति प्रभावकारी रुपमा सञ्चालन भएका छन् त्यसको छुट्टै अध्ययन तथा विश्लेषण हुन सक्ला। तर अस्पताल फार्मेसी पूर्ण रुपमा सञ्चालन गर्न कुनै न कुनै जटिलता आएकै देखिन्छ। हाल जिल्ला अस्पतालमा सञ्चालनमा रहेका वा सञ्चालन गर्न खोजिएका अस्पताल फार्मेसीहरुले झेलिरहेका समस्या र तीनको समाधानका उपाय निम्नानुसार छन्।
यस्ता छन् समस्या
(क) जनशक्ति
हाल अधिकांश जिल्ला अस्पातलमा फार्मेसी जनशक्तिको अभाव छ। दरबन्दी भएका स्थानमा समेत पर्याप्त जनशक्ति नहुँदा २४सै घण्टा फार्मेसी सेवा सञ्चालन गर्न कठिनाइ छ। फार्मेसी सुपरभाइजरको एउटा दरबन्दी रहेका कतिपय जिल्ला अस्पतालमा स्पष्ट कार्यविवरण नभएकाले फार्मेसी सुपरभाइजरले प्रेस्क्रिप्सनअनुसार औषधि वितरणमा रुची देखाउँदैनन्। यस्तै, फार्मेसी सहायकहरु नियुक्त गर्नुपर्ने भनी दाबी गरेकाले पनि सञ्चालनमा समस्या छ।
(ख) खरिद प्रक्रिया
निरन्तर तथा प्रभावकारी रुपमा फार्मेसी सञ्चालनका लागि वर्तमान खरिद प्रक्रिया सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। खरिद प्रक्रिया सम्पन्न गर्नका लागि वार्षिक खरिद योजना, वर्षभरिका लागि आवश्यक पर्ने औषधिको परिमाण निर्धारण, औषधिको लागत अनुमान आदि तयार पार्नसमेत चुनौती छ। औषधि पसलेले आफुलाई दैनिक आवश्यक औषधिहरु टेलिफोनको माध्यमबाट थोक विक्रेतालाई अर्डर गरी खरिद गर्छन्। यति सहजै औषधि खरिद हुँदासमेत औषधि नपाएर कतिपय अवस्थामा ग्राहक खाली हात फर्कनुपर्छ। अस्पतालहरुले खरिद ऐनको दायरामा रही एक वर्षका लागि आवश्यक पर्ने जति सबै औषधि उपलब्ध गराउन सम्भव छैन।
सार्वजनिक खरिद ऐन, नियमावली अनुसार खरिद प्रक्रिया सुरु गर्नका लागि कति बजेटको खरिद गर्ने हो सोबारे जानकारी भए मात्र प्रक्रिया अघि बढाउन सकिन्छ। अस्पतालले आफूसँग भएको औषधि बेचेपछि मात्र किनेको रकम तिर्नुपर्ने हुन्छ। फेरि खरिद पूर्वयोजनाका लागि बजेट सुनिश्चित हुँदैन, जसले गर्दा खरिद योजना बनाउन पनि समस्या परेको छ।
खरिद नियमावलीले टुक्राटुक्रा खरिद नगरी वार्षिक खरिद योजना बनाई सेही अनुसार सम्भव भएसम्म एकै पटक ठेक्का गर्नुपर्ने व्यवस्था छ। अस्पतालमा औषधि माग र खपतका आधारमा पटक–पटक खरिद आदेश जारी गरी खरिद गर्दा बेरुजु बढ्न सक्छ।
(ग) परिमाण निर्धारण
अस्पतालका लागि वर्षभरि कति मात्रामा कुन–कुन औषधि तथा सामाग्रीहरु के कति परिमाणमा आवश्यक पर्छ भनी सही अनुमान गर्नसमेत कठिन छ।
(घ) ब्रान्ड रुची
एकपटक कुनै बिरामीले कुनै ब्रान्ड (कम्पनी) को औषधि प्रयोग गरेपछि अर्कोपटक पनि सोही ब्रान्डको औषधि खोजी गर्ने चलन छ। जुन अस्पताल फार्मेसीले सधैँभरि उपलब्ध गराउन सक्दैन। जसले गर्दा ग्राहकको अनुभव राम्रो नहुन सम्भावना रहन्छ। साथै, हरेक ब्रान्डको मूल्य फरक–फरक हुने भएकाले अस्पताल फार्मेसीबाट दिइएको औषधिको मूल्य बजारमा पाइने अर्को ब्राण्डको सोही औषधिभन्दा महँगो हुने सम्भावना हन्छ।
(ङ) औषधिको म्याद
अस्पतालले वर्षभरिका लागि एकै पटक वा एकभन्दा बढी पटक लगाएर औषधि खरिद गर्छन्। जसले गर्दा मिति गुज्रिएका औषधिको मूल्य तिर्नुपर्दा नाफा कम हुने वा नोक्सान बढ्ने हुन सक्छ। सार्वजनिक प्रयोजनका लागि खरिद गरिएका औषधिकोे म्याद गुज्रेमा निर्णयकर्तामािथ जनताबाट वा नियमनकारी निकायबाट प्रश्न उठ्ने सक्छ।
समाधानका यी उपाय
(क) जनशक्तिः दरबन्दी नभएका अस्पतालहरुमा कम्तिमा दुई जना फार्मेसी सहायक करारमा राख्नका लागि बजेट व्यवस्था गर्ने ।
(ख) खरिद प्रक्रिया
वर्तमान खरिद प्रक्रियाबाट वर्षैभरि अटुट रुपमा आवश्यक पर्ने औषधि पुर्याउन असम्भव नै छ। अतः यसका विकल्प वा पूरकका रुपमा तलका विधि अवलम्बन गर्न सकेमा अस्पताल फार्मेसीको प्रभावकारी सञ्चालन सम्भव छ।
– सार्वजनिक खरिद नियमावलीमा व्यवस्था भएअनुसार सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयबाट संरचनात्मक वा इकाई दर सम्झौता सम्बन्धी नमूना कागजात सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयबाट स्वीकृत गराउने। साथै, उक्त कागजातलाई औषधि खरिदमैत्री बनाउने। जसमा एकपटक दररेटमा सम्झौता गरी वर्षैभरि पटक–पटक खरिद अर्डरको माध्यमबाट औषधि आपूर्ति गर्न सकियोस्।
– निजी औषधि पसलेसरह थोक विक्रेताबाट औषधि खरिद गर्ने। थोक विक्रेताबाट प्राप्त हुने बोनसलाई खरिद मूल्यमा समायोजन गरी विक्री मूल्य कायम गर्ने। यो विधिबाट औषधि खरिद गर्दा निरन्तर आपूर्ति कायम राख्न सकिन्छ। सेवाग्राहीलाई औषधि सर्वशुलभ रुपमा उपलब्ध गराउन सहज हुन्छ। साथै, यस विधिबाट खरिद गर्न सकेमा म्याद गुजे्रका औषधिहरु समेत थोक विके्रताले फिर्ता लिने भएकाले म्याद गुर्जेर नोक्सानी हुने जोखिम न्यून रहन्छ।
(ग) परिमाण निर्धारण
वर्षभरिका लागि दररेट सम्झौता गरी आवश्यकता अनुसार पटक–पटक खरिद आदेशबाट खरिद गर्ने विधि अपनाउन सकेमा परिमाण निर्धारण प्रक्रिया पनि सहज हुन्छ।
(घ) ब्रान्ड रुची
एउटै औषधिको मूल्य ब्रान्डपिछे फरक हुने गर्छ। अतः एउटै औषधि अस्पताल फार्मेसीमा भन्दा धेरै न्यून मूल्यमा निजी फार्मेसीमा उपलब्ध हुने अवस्था समेत रहन्छ। कति ब्रान्ड बिरामीले रुचाउने गर्छन् भने कतिपय ब्रान्डमा चिकित्सकको पनि सिफरिस हुने गर्छ। धेरै वटा ब्रान्डको एउटै औषधि उपलब्ध गराउन अस्पताल फार्मेसीलाई कठिन हुन्छ। यो समस्या भने लामो समयसम्म फार्मेसी सञ्चालनमा आएपछि बिस्तारै हल हुँदै जान सक्छ।
(ङ) औषधिको म्याद
संरचनात्मक वा इकाईदर सम्झौता गर्न सकेमा औषधिको म्याद गुज्रिने समस्यामा कमी आउँछ। टेन्टर सम्झौतामा आवश्यकता अनुसार पटक–पटक खरिद आदेशको माध्यमबाट खरिद भएका औषधिको निश्चित प्रतिशत म्याद गुज्रिएमा ती औषधि रिप्लेस गर्नुपर्ने प्रावधान राख्न सकिन्छ। सोही अनुसार ठेक्का सम्झौता भएमा यो समस्या धेरै हदसम्म समाधान हुन्छ।
यस्तै, निजी फार्मेसीले थोक बिक्रेताबाट किनेजस्तो अस्पताल फार्मेसीले पनि किन्न र बेच्न सक्ने विधि बनाउन सके औषधि विक्रेताले म्याद गुजे्रका औषधिहरु फिर्ता लिने भएकाले यो समस्या आउँदैन।
निष्कर्ष
अस्पताल फार्मेसी सञ्चालनका लागि सैद्धान्तिक रुपमा प्रस्ट हुनुपर्छ। अस्पताल फार्मेसी केका लागि भन्ने कुरामा स्पष्ट हुन सक्नुपर्छ। जनतालाई सुविधा दिन, अस्पतालको आम्दानी बढाउन वा निजी क्षेत्रसँग प्रतिस्पर्धा गर्न? के–के उद्देश्य हुन् सोबारे स्पष्ट हुनुपर्छ।
अस्पताल फार्मेसी सञ्चालनको पहिलो शर्त नै औषधिको मूल्यमा रहेको मनपरीले जनतालाई पर्न गएको असुविधा हटाउने भन्ने हुनुपर्छ। अस्पताल फार्मेसी निजी फार्मेसीको व्यापार बन्द गराउनतिर केन्द्रित हुनु हुँदैन। तर, स्वस्थ प्रतिस्पर्धा भने हुन सक्छ। अस्पताल फार्मेसीले सम्पूर्ण औषधिहरु उपलब्ध गराउन नसक्ने र निजी क्षेत्रले पनि बदला भावले उपलब्ध नगराउने अवस्था आए बिरामीका लागि दुर्भाग्यपूर्ण हुन्छ।
अस्पताल फार्मेसी सञ्चालन सामान्य खरिद एवं आपूर्ति मात्र नभई व्यापार कला, व्यावसायिक निपूर्णता, नीतिगत लचकता आवश्यक पर्ने नौलो तथा विशिष्ट क्षेत्र हो। अतः उक्त क्षेत्रको सफलताका लागि खरिद सम्बन्धी विशेष व्यवस्था हुन जरुरी छ।
सफलतापूर्वक सञ्चालन गरिएका अस्पताल फार्मेसीले सर्वसाधारणको गोजीबाट उपचारका नाममा खर्च हुने रकममा ठूलो कमी ल्याउन सघाउनेछन्।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
