सनातन धर्मको एउटा विशिष्ट विशेषता के हो भने यसले जीवनलाई जन्मदेखि मृत्युसम्मको सीमित यात्राका रूपमा मात्र हेर्दैन। यसले जीवनलाई जन्म, मृत्यु र पुनर्जन्मको निरन्तर चक्रका रूपमा व्याख्या गर्छ। यस मान्यताअनुसार मानिसको वर्तमान जीवन उसको सम्पूर्ण अस्तित्व होइन। वर्तमान जीवनका कर्म, आचरण र चेतनाले मृत्युपछिको अवस्था तथा आगामी जन्मसँग सम्बन्ध राख्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ।
यही दर्शनका कारण सनातन परम्परामा जन्मजत्तिकै मृत्युलाई पनि महत्त्व दिइएको छ। मृत्यु अन्तिम समाप्ति नभएर अर्को यात्राको आरम्भ हुन सक्छ भन्ने मान्यता छ। कसैले स्वर्ग प्राप्तिको आकांक्षा राख्छन्, कसैले नरकबाट मुक्ति चाहन्छन् भने आध्यात्मिक साधनामा लागेका व्यक्तिहरू जन्म र मृत्युको चक्रबाटै मुक्त भएर मोक्ष प्राप्त गर्न चाहन्छन्।
यसै धार्मिक तथा दार्शनिक पृष्ठभूमिमा यमराजको पूजा, यमलोकसँग सम्बन्धित मानिने पशुपक्षीको सम्मान र पूजाका साथै र सुखपूर्वक जीवन जिउनका लागि धन्वन्तरीको आराधना, कुबेर र लक्ष्मीको पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ। भगवान कृष्णद्वारा नरकासुर वध र माता कालीद्वारा चण्डमुण्डको गरिएको वध स्मरण गर्दै जीवनबाट नकारात्मक शक्ति समाप्तिका लागि शक्तिसमेतको पूजा गर्दै गरिन्छ । समग्रको पूजा अर्चनाको परम्परा अन्धकारबाट प्रकाशतर्फको यात्रा नै हो र यसैलाई दीपावलीको उत्सवलाई बुझ्न सकिन्छ।
तिहार अथवा यमपञ्चकलाई सामान्यतया पाँच दिनको पारिवारिक र सांस्कृतिक पर्वका रूपमा लिइन्छ। तर यसको धार्मिक तथा दार्शनिक पाटो निकै गहिरो छ। यस पर्वभित्र मानिसको जीवनका आधारभूत प्रश्नहरू समेटिएका छन्—स्वास्थ्य कसरी जोगाउने? धनको महत्त्व के हो? मृत्युबाट कसरी मुक्ति पाइन्छ? प्रकृति र जीवजन्तुसँग मानिसको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ? र अन्ततः मानिसले जीवनको वास्तविक उद्देश्य के मान्ने?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा धन्वन्तरी त्रयोदशीदेखि दीपावलीसम्मका प्रत्येक दिनको आफ्नै महत्त्व र सन्देश रहेको देखिन्छ।
१. धन्वन्तरी त्रयोदशी : जीवनको पहिलो आवश्यकता स्वास्थ्य
यस दिन विभिन्न स्थानमा परम्परागत औषधि, जडीबुटी तथा पौष्टिक खाद्य सामग्री तयार गर्ने, तिनको पूजा गर्ने र सेवन गर्ने चलन पाइन्छ। कतिपय परिवारमा घरेलु औषधि तयार गरी सुरक्षित राख्ने र आवश्यकता पर्दा प्रयोग गर्ने परम्परा पनि रहेको छ। यस्ता अभ्यासले हाम्रा पुर्खाहरूले ऋतु, वनस्पति, खानपान र स्वास्थ्यबीचको सम्बन्ध बुझ्ने प्रयास गरेको देखाउँछन्।
तर परम्परागत औषधि भएकै कारण सबै रोगको उपचार हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। जडीबुटीको सही पहिचान, मात्रा, गुणस्तर र प्रयोग विधि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धानसँग जोड्नु आजको आवश्यकता हो।
धनतेरसका दिन सुन, चाँदी, तामा, पित्तल वा अन्य धातुका सामग्री खरिद गर्ने परम्परा पनि छ। कतिपयले यसलाई धन र समृद्धिको प्रतीक मान्छन्। तर यसको गहिरो सन्देश के हुन सक्छ भने मानिसले आफ्नो जीवनलाई उपयोगी साधन र सम्पत्तिले समृद्ध बनाउनुपर्छ। यसै दिन यमदीपदान गर्ने परम्परा पनि कतिपय हिन्दू समुदायमा पाइन्छ। साँझ दक्षिण दिशातर्फ दीप बालेर यमराजको स्मरण गरिन्छ। यसलाई अकाल मृत्युको भयबाट मुक्ति र परिवारको आरोग्यको कामनासँग जोडिन्छ।
यसरी धन्वन्तरी त्रयोदशीले स्वास्थ्य र मृत्यु दुवैलाई एउटै जीवनचिन्तनमा जोड्छ। मानिसले दीर्घायुको कामना गर्छ, तर मृत्यु अवश्यम्भावी छ भन्ने सत्यलाई पनि स्वीकार गर्छ। यस दिनको मूल सन्देश स्पष्ट छ—धन कमाउनुभन्दा पहिले स्वास्थ्य जोगाउनुपर्छ, किनकि स्वस्थ शरीरबिना धन र समृद्धिको वास्तविक उपयोग सम्भव हुँदैन।
२. काग पूजा : मृत्यु र सन्देशबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध
यमपञ्चकको प्रारम्भिक दिनमा कागको पूजा गर्ने परम्परा छ। कागलाई यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार कागले मानिसलाई शुभ वा अशुभ समाचारको सङ्केत दिन्छ।
सनातन परम्परामा सन्देशवाहकको भूमिका निकै महत्त्वपूर्ण छ। देवता, पितृ, मानिस र अदृश्य लोकबीचको सम्बन्धलाई विभिन्न प्रतीकमार्फत व्यक्त गरिएको पाइन्छ। काग पनि त्यस्तै प्रतीक हो।
कागसँग जोडिएको अर्को रोचक प्रसङ्ग काकभुशुण्डीको कथा हो। रामचरितमानस तथा रामकथाका विभिन्न परम्परामा काकभुशुण्डीलाई अत्यन्त ज्ञानी, रामभक्त र दीर्घजीवी ऋषिका रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनले गरुडलाई रामकथाको ज्ञान सुनाएको प्रसङ्ग प्रसिद्ध छ। उनको स्वरूप कागको भए पनि ज्ञान र चेतनाको दृष्टिले उनलाई उच्च आध्यात्मिक व्यक्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यस कथाले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सम्झाउँछ—ज्ञान र चेतना बाहिरी स्वरूप वा शारीरिक बनावटमा निर्भर हुँदैन।
काग पूजा गर्दा घरबाहिर खाना राख्ने र कागलाई खुवाउने चलन छ। यसलाई धार्मिक दृष्टिले यमराजप्रतिको सम्मान तथा पितृसँगको सम्बन्धका रूपमा व्याख्या गरिन्छ। पर्यावरणीय दृष्टिले हेर्दा यसले चराचुरुङ्गीप्रति मानिसको जिम्मेवारी पनि सम्झाउँछ।
काग प्रकृतिको सफाइ व्यवस्थामा समेत भूमिका खेल्ने पक्षी हो। मानिसले आफ्नो घर र समाज सफा राख्ने कुरा गर्छ, तर प्रकृतिको सफाइमा योगदान गर्ने जीवलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस परम्परामा भेटिन्छ। यद्यपि काग पूजा र काकभुशुण्डीको कथा एउटै ऐतिहासिक उत्पत्तिबाट आएको हो भन्ने प्रमाणित छैन। तर दुवै परम्पराले कागलाई सामान्य पक्षीभन्दा बढी सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक अर्थ दिएका छन्।
३. कुकुर पूजा : यमलोकको द्वारदेखि भैरवको स्वरूपसम्म
यस धार्मिक मान्यताले कुकुरलाई मृत्यु र परलोकको यात्रासँग जोडेको देखिन्छ। मानिसको मृत्यु भएपछि आत्माले यमलोकको यात्रा गर्छ भन्ने विश्वासमा यमराजका कुकुरहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण मानिएको छ।
अर्कोतर्फ हिन्दू परम्परामा कुकुरलाई भगवान् भैरवको वाहन तथा भैरवसँग सम्बन्धित प्राणीका रूपमा पनि सम्मान गरिन्छ। विशेषगरी कालभैरवको पूजा गर्दा कुकुरलाई खाना खुवाउने परम्परा छ। कुकुरप्रति सम्मान व्यक्त गर्नु भैरवप्रतिको भक्तिको एउटा माध्यम पनि बनेको छ।
यहाँ एउटा रोचक दार्शनिक पक्ष छ। मानिसले स्वर्ग प्राप्तिको आकांक्षा राख्छ, नरकबाट बच्न चाहन्छ र मृत्युपछिको यात्रालाई सहज बनाउन धार्मिक अनुष्ठान गर्छ। तर त्यस यात्रासँग सम्बन्धित मानिने एउटा साधारण पशुलाई समेत पूजा गरेर सम्मान गर्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वभन्दा बाहिरका जीवहरूको महत्त्व स्वीकार गर्न सिकाउँछ।
कुकुर तिहारमा कुकुरलाई माला लगाइन्छ, निधारमा टीका लगाइन्छ र मिठो खाना खुवाइन्छ। यसलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा सीमित गर्नु हुँदैन। कुकुरले मानिसको सुरक्षा, सहयोग र साथीका रूपमा हजारौँ वर्षदेखि भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।
तर वर्षको एक दिन माला र टीका लगाइदिएर मात्रै पशुप्रतिको कर्तव्य पूरा हुँदैन। सडकका कुकुरलाई कुट्ने, भोकै राख्ने, घाइते हुँदा उपचार नगर्ने र अनावश्यक रूपमा यातना दिने व्यवहार पनि अन्त्य हुनुपर्छ। कुकुर तिहारको वास्तविक परीक्षा पूजाको दिन होइन, वर्षभरि हामीले पशुप्रति कस्तो व्यवहार गर्छौँ भन्ने कुरामा छ।
४. गाई पूजा र लक्ष्मीपूजा : प्रकृति, मातृत्व र समृद्धिको दर्शन
गाईलाई सनातन धर्ममा मातृस्वरूप मानिन्छ। हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार गाईमा देवीदेवताहरूको वास रहेको विश्वास गरिन्छ। मृत्यु पश्चात् बैतरनी नदी पार गराउन गाईको महत्व भूमिका हुन्छ र गाईको पुच्छर समातेर बैकुण्ठसम्म पुग्ने विश्वास रहेको छ । त्यति मात्र होइन गाईलाई लक्ष्मीको स्वरूपका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा पनि छ।
गाईले मानिसलाई दूध, दही, घिउजस्ता खाद्य पदार्थ प्रदान गर्छ। परम्परागत कृषि प्रणालीमा गाईको गोबर र गहुँतको उपयोग पनि विभिन्न प्रयोजनका लागि गरिँदै आएको छ। यसरी गाईलाई धार्मिक प्रतीकका साथै ग्रामीण अर्थव्यवस्था र कृषि जीवनको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा हेरिएको छ।
गाईलाई लक्ष्मीको स्वरूप मान्नुको एउटा सांस्कृतिक अर्थ समृद्धि उत्पादन गर्ने स्रोतप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्नु पनि हो। धन केवल सुनचाँदी वा नगदमा सीमित छैन। अन्न, पशुधन, कृषि, पोषण र उत्पादनका साधन पनि समृद्धिका आधार हुन्।
यही दिन साँझ माता लक्ष्मीको पूजा गर्ने परम्परा छ। लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य र समृद्धिकी देवी मानिन्छ। घर, आँगन, पसल र कार्यालय सफा गरेर दीप बालिन्छ। तर लक्ष्मीको अवधारणालाई केवल पैसासँग जोडेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। सनातन परम्परामा लक्ष्मीका विभिन्न स्वरूप छन्—धनलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, गजलक्ष्मी, सन्तानलक्ष्मी, वीरलक्ष्मी, विजयलक्ष्मी, विद्यालक्ष्मी र आदिलक्ष्मी। यी स्वरूपहरूले समृद्धिको बहुआयामिक अवधारणा प्रस्तुत गर्छन्।
अर्थात् धन हुनु मात्र समृद्धि होइन। अन्न, ज्ञान, स्वास्थ्य, साहस, सन्तान, विजय र पारिवारिक सुख पनि समृद्धिका पक्ष हुन्।
यसै सन्दर्भमा कुबेर पूजाको महत्त्व पनि जोडिन्छ। कुबेरलाई धनका अधिपति तथा देवताहरूका कोषाध्यक्ष मानिन्छ। पुराणहरूमा उनलाई उत्तर दिशाका लोकपालका रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।
कुबेर र लक्ष्मीको अवधारणामा एउटा रोचक भिन्नता छ। कुबेर धनको भण्डार र संरक्षणसँग जोडिन्छन् भने लक्ष्मी धन, सौभाग्य र समृद्धिको अधिष्ठात्री देवी हुन्। त्यसैले दुवैको पूजा गर्नुको सांकेतिक अर्थ धनको प्राप्ति मात्र होइन, त्यसको संरक्षण, सदुपयोग र उचित वितरण पनि हो।
तर यहाँ एउटा प्रश्न उठ्छ—धनको पूजा गर्ने समाजमा आर्थिक असमानता, शोषण र गरिबी किन कायम छन्?
यसको उत्तर धार्मिक कर्मकाण्डमा मात्र खोजेर पुग्दैन। धनलाई समाजको हितमा उपयोग गर्ने नैतिकता पनि आवश्यक छ। लक्ष्मीको पूजा गर्ने व्यक्तिले श्रमिकको श्रमको उचित मूल्य नदिने, गरिबको शोषण गर्ने वा अनैतिक तरिकाले धन आर्जन गर्ने हो भने लक्ष्मीपूजाको नैतिक सन्देश अधुरो रहन्छ। गाई पूजा र लक्ष्मीपूजाले उत्पादनका स्रोत, प्रकृति, पोषण र आर्थिक समृद्धिप्रति कृतज्ञ तथा जिम्मेवार बन्न सिकाउँछन्।
५. नरक निवारण चतुर्दशी : मृत्युको भय र कर्मको परिणाम
कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीलाई नरक चतुर्दशी वा नरक निवारण चतुर्दशी भनिन्छ। यस दिनको सम्बन्ध भगवान् श्रीकृष्णले नरकासुरको वध गरेको पौराणिक आख्यानसँग जोडिएको छ।
पौराणिक कथाअनुसार नरकासुरले आफ्नो शक्ति र सामर्थ्यको दुरुपयोग गर्दै देवता, ऋषिमुनि र सर्वसाधारणमाथि अत्याचार गरेका थिए। उनले अनेकौँ राजकुमारीलाई बन्दी बनाएका थिए। उनको अत्याचारबाट संसारलाई मुक्त गर्न भगवान् श्रीकृष्ण र सत्यभामाले युद्ध गरी उनको वध गरेको कथा प्रचलित छ।
यस घटनालाई अन्याय, अत्याचार र अहंकारको अन्त्यका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।
नरकको अवधारणा सनातन धर्ममा केवल भौतिक स्थानको रूपमा मात्र प्रस्तुत भएको छैन। यसलाई मानिसका खराब कर्मको परिणाम भोग्ने अवस्थाका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। गरुड पुराणलगायतका धार्मिक ग्रन्थमा मृत्यु, आत्माको यात्रा, कर्मफल र विभिन्न नरकहरूको विस्तृत चर्चा पाइन्छ।
मानिसले जीवनमा गरेका कर्मको परिणाम भोग्नुपर्छ भन्ने मान्यता सनातन दर्शनको महत्त्वपूर्ण आधार हो। यसले मानिसलाई आफ्नो आचरणप्रति जिम्मेवार बनाउँछ।
नरक चतुर्दशीको अर्को परम्परा बिहान सबेरै स्नान गर्ने, शरीरमा तेल लगाउने र शुद्धता कायम गर्ने हो। कतिपय स्थानमा यसलाई अभ्यङ्ग स्नान भनिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन स्नान र दीपदान गर्नाले नरकको भयबाट मुक्ति प्राप्त हुन्छ।
तर यसको दार्शनिक अर्थलाई अझ फराकिलो बनाउन सकिन्छ। मानिसले अरूलाई दुःख दिएर, अन्याय गरेर, लोभ र अहंकारमा डुबेर यही जीवनमा पनि नरकजस्तो अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ। हिंसा, शोषण, घृणा, प्रतिशोध र भ्रष्टाचारले समाजलाई नरक बनाउँछन्। त्यसैले नरकबाट मुक्ति खोज्ने व्यक्तिले मृत्युपछिको अवस्थाको मात्र चिन्ता गर्नु पर्याप्त हुँदैन। जीवित रहँदा अरूको जीवन नरक नबनाउने जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ। नरकबाट मुक्ति पाउने सबैभन्दा व्यावहारिक बाटो यही जीवनमा न्यायपूर्ण, नैतिक र करुणामय व्यवहार गर्नु हो।
६. काली चौदश : विनाशभित्र रहेको सृजनात्मक शक्ति
‘काल’ अर्थात् समयसँग कालीको सम्बन्ध छ। समयले सबैलाई परिवर्तन गर्छ। जन्मेको वस्तुको अन्त्य हुन्छ र अन्त्यबाट फेरि नयाँ सम्भावना जन्मिन्छ। यस अर्थमा कालीको स्वरूपले जीवनको अस्थिरता र परिवर्तनशीलतालाई पनि प्रतिनिधित्व गर्छ।
देवीको हातमा रहेको खड्गले अज्ञान र अधर्मको अन्त्यलाई संकेत गर्छ। उनको स्वरूपले मानिसभित्र रहेको अहंकार, लोभ, भय र नकारात्मकताको विनाश गर्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।
यस दिन कतिपय समुदायमा तान्त्रिक साधना, देवीपूजा, हनुमान आराधना तथा नकारात्मक शक्तिबाट सुरक्षाका लागि विशेष अनुष्ठान गरिन्छ। बङ्गालमा मनाइने भूत चतुर्दशीमा चौधवटा दीप बाल्ने परम्परा पनि प्रसिद्ध छ। तर कालीको उपासनालाई अन्धविश्वास, भय वा अरूलाई हानि पुर्याउने साधनका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यसको मूल आध्यात्मिक अर्थ आफ्नै कमजोरी र दुर्गुणसँग सङ्घर्ष गर्नु हो।
काली चौदशले मानिसलाई सिकाउँछ—कहिलेकाहीँ नयाँ जीवनको सुरुवात गर्न पुराना खराब प्रवृत्तिको अन्त्य आवश्यक हुन्छ।
७. दीपावली : अन्धकारबाट उज्यालोतर्फको यात्रा
कार्तिक कृष्ण अमावस्याको दिन दीपावली मनाइन्छ। ‘दीपावली’ शब्द दीप र आवली मिलेर बनेको हो, जसको अर्थ दीपहरूको पङ्क्ति हो।
रामायणको कथाअनुसार भगवान् रामले रावणको वध गरी चौध वर्षको वनवास पूरा गरेर अयोध्या फर्किँदा नगरवासीले दीप बालेर स्वागत गरेका थिए। यही घटनालाई दीपावलीको एउटा प्रमुख पौराणिक आधार मानिन्छ।
यस दिन माता लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ। घर, पसल र कार्यालय सफा गरी दीप प्रज्वलन गरिन्छ। धन, ऐश्वर्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ।
दीपावलीको सबैभन्दा गहिरो सन्देश प्रकाशको दर्शनमा छ। अन्धकारलाई अज्ञान, अन्याय र नकारात्मकताको प्रतीक मान्ने हो भने दीपलाई ज्ञान, विवेक र सत्यको प्रतीक मान्न सकिन्छ।
उपनिषद्को प्रसिद्ध प्रार्थना छ—
तमसो मा ज्योतिर्गमय।
अर्थात् अन्धकारबाट उज्यालोतर्फ लैजाऊ।
दीपावलीमा लाखौँ बत्ती बालिन्छन्। तर समाजमा अशिक्षा, विभेद, गरिबी, भ्रष्टाचार र अन्याय कायम रहन्छ भने ती बत्तीको वास्तविक अर्थ अधुरो रहन्छ।
लक्ष्मीको पूजा गरेर श्रमिकको शोषण गर्नु, रामको आदर्श सम्झेर अन्याय गर्नु र ज्ञानको पर्व मनाएर अन्धविश्वासलाई प्रश्रय दिनु हाम्रो सांस्कृतिक चेतनाभित्रको विरोधाभास हो। त्यसैले दीपावली केवल बत्ती बाल्ने पर्व होइन, आफ्नो विचार र व्यवहारलाई पनि उज्यालो बनाउने अवसर हो।
८. यमपञ्चकको अन्तिम दर्शन : जन्म, मृत्यु र मोक्ष
यी सबै पर्वको पृष्ठभूमिमा यमराजको पूजा र पुनर्जन्मको सनातन मान्यता जोडिएको छ। कठोपनिषद्मा नचिकेताले यमराजसँग मृत्यु र आत्माको रहस्यबारे प्रश्न गरेका छन्। यमराजले आत्मा नित्य र अविनाशी रहेको तथा शरीर परिवर्तनशील रहेको ज्ञान दिएका छन् भन्ने उपनिषद्को दार्शनिक व्याख्या छ।
यसै मान्यताका आधारमा पुनर्जन्म र कर्मफलको सिद्धान्त विकसित भएको छ। मानिसले गरेका कर्मअनुसार मृत्युपछिको गति र अर्को जन्म निर्धारण हुन्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।
तर स्वर्ग प्राप्ति नै सनातन दर्शनको अन्तिम लक्ष्य होइन। स्वर्गमा पुगेपछि पनि जन्ममरणको चक्र रहन सक्छ भन्ने मान्यता छ। त्यसैले जन्म र मृत्युको चक्रबाट मुक्ति प्राप्त गर्नु अर्थात् मोक्षलाई सर्वोच्च आध्यात्मिक लक्ष्य मानिन्छ।
धन्वन्तरी त्रयोदशीले स्वास्थ्यको महत्त्व सम्झाउँछ। काग र कुकुर पूजाले मृत्यु र परलोकसँग जोडिएका धार्मिक विश्वासका साथै जीवजन्तुप्रतिको सम्मान सिकाउँछ। गाई पूजाले प्रकृति, पोषण र उत्पादनको महत्त्व दर्शाउँछ। कुबेर र लक्ष्मी पूजाले धन तथा समृद्धिको आवश्यकता सम्झाउँछ। नरक निवारण चतुर्दशीले खराब कर्म र अत्याचारको अन्त्यको सन्देश दिन्छ। काली चौदशले नकारात्मकताविरुद्धको शक्ति र दीपावलीले ज्ञान तथा उज्यालोको विजयलाई प्रस्तुत गर्छ। तर यी सबैको सार कर्मकाण्डमा मात्र सीमित छैन।
कुकुरको पूजा गर्ने समाजले पशुमाथि हिंसा गर्नु हुँदैन। गाईलाई लक्ष्मी मान्ने समाजले पशुको संरक्षण गर्नुपर्छ। धनको पूजा गर्ने व्यक्तिले इमानदारीपूर्वक धन आर्जन गर्नुपर्छ। यमराजको पूजा गर्ने मानिसले मृत्युको सत्य स्वीकार गर्दै जीवनलाई सार्थक बनाउनुपर्छ। मोक्षको आकांक्षा राख्ने व्यक्तिले लोभ, घृणा, अहंकार र अन्यायबाट मुक्त हुने प्रयास गर्नुपर्छ।
अन्ततः यमपञ्चक र दीपावलीको दर्शनलाई एउटा विचारमा समेट्न सकिन्छ—
स्वस्थ जीवन जिऔँ, धर्मपूर्वक धन आर्जन गरौँ, प्रकृति र जीवजन्तुको सम्मान गरौँ, कर्मलाई शुद्ध बनाऔँ, मृत्युको सत्य स्वीकार गरौँ र अज्ञान तथा आसक्तिको अन्धकारबाट मुक्त हुँदै मोक्षको मार्गतर्फ अघि बढौँ। यही नै यमपञ्चक र दीपावलीले मानव समाजलाई दिने सनातन सन्देश हो।
नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो,
सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा
पठाउनु होला।
-1786602170.png)
