• गृहपृष्ठ
  • मुख्य समाचार
  • नेपाल लाइभ

    • राजनीति
    • निर्वाचन विशेष
    • अनुसन्धान
    • प्रवास
    • विचार
    • फिचर
    • समाचार
    • ब्लग
    • समाज
    • अन्तर्वार्ता
    • सुरक्षा/अपराध
    • साहित्य डबली
    • विश्व
    • कोरोना अपडेट
    • नेपाल लाइभ विशेष
    • जीवनशैली
    • भिडियो

    बिजनेस लाइभ

    • अर्थ समाचार
    • बैंक/बिमा/सेयर
    • पर्यटन-उड्डयन
    • अटो
    • पूर्वाधार
    • श्रम-रोजगार
    • कृषि
    • कर्पोरेट
    • सूचना-प्रविधि
    • बिजनेस लाइभ भिडियो
    • बिजनेस टिप्स
    • अन्तर्वार्ता - विचार

    इन्टरटेनमेन्ट लाइभ

    • समाचार
    • सिनेमा
    • अन्तर्वार्ता
    • रंगमञ्च
    • फिल्म समीक्षा
    • गसिप
    • संगीत
    • विचार-विश्लेषण
    • इन्टरटेनमेन्ट लाइभ भिडियो
    • सञ्जाल
    • फेसन
    • मोडल

    स्पोर्टस लाइभ

    • फिचर
    • फुटबल
    • क्रिकेट
    • अन्य
    • लेख-विश्लेषण
    • अन्तर्वार्ता
हाम्रो बारेमा
  • हाम्रो बारेमा
मंगलबार, मंसिर १, २०८३ Tue, Nov 17, 2026
  • गृहपृष्ठ गृहपृष्ठ
  • राजनीति
  • निर्वाचन विशेष
  • अनुसन्धान
  • बिजनेस लाइभ
  • इन्टरटेन्मेन्ट लाइभ
  • स्पोर्टस लाइभ
  • प्रवास
  • भिडियो

बिजनेस लाइभ

  • अर्थ समाचार
  • बैंक/बिमा/सेयर
  • पर्यटन-उड्डयन
  • अटो
  • पूर्वाधार
  • श्रम-रोजगार
  • कृषि
  • कर्पोरेट
  • सूचना-प्रविधि
  • अन्य
    • बिजनेस लाइभ भिडियो
    • बिजनेस टिप्स
    • अन्तर्वार्ता - विचार

इन्टरटेन्मेन्ट लाइभ

  • समाचार
  • सिनेमा
  • अन्तर्वार्ता
  • रंगमञ्च
  • फिल्म समीक्षा
  • गसिप
  • संगीत
  • विचार-विश्लेषण
  • इन्टरटेनमेन्ट लाइभ भिडियो
  • अन्य
    • सञ्जाल
    • फेसन
    • मोडल

स्पोर्टस लाइभ

  • मुख्य समाचार
  • फिचर
  • फुटबल
  • क्रिकेट
  • अन्य
  • लेख-विश्लेषण
  • अन्तर्वार्ता
विचार

कारण पहिल्याएनौं भने मेलम्चीले भोगेको विपत्ति धेरैतिर दोहोरिन सक्छ

64x64
ङमिन्द्र दाहाल, पीएचडी  बिहीबार, असार ३, २०७८  २१:२७
1140x725

मंगलबार साँझदेखि सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची क्षेत्रले भोगेको भीषण बाढीसिर्जित विपत्तिबारे हरेक मान्छेले हरेकथरी तर्क गरिरहेका छन्। त्यसक्रममा सतही टिप्पणीसमेत भइरहेको सुनिन्छ। म किन यसो भनियो भन्नेतिर त जान चाहन्न। तर, हामीले यति ठूलो विपत्तिलाई हल्काफुल्का टिप्पणी गरेर बिर्सिदियौं भने अरु धेरैतिर यस्तो विपत्ति दोहोरिने जोखिम हुन्छ। त्यसकारण मेलम्ची क्षेत्रमा भएको के हो? र, किन यति ठूलो विपत्ति निम्तियो भन्ने कारण पहिल्याउनुपर्छ। त्यो कारण तथ्यसंगत होस्, विज्ञानसम्मत होस्। 

के भएको हो मेलम्चीमा? 
जल तथा मौसम विज्ञानको क्षेत्रमा मेरो लामो अनुभवले मेलम्ची क्षेत्रमा के भएको हो भन्नेबारे विभिन्न कोणबाट हेर्ने प्रयास गरिरहेको छु। ज्ञान र अनुभवका आधारमा त्यहाँ के भएको हुनसक्छ भनेर केलाउने प्रयास भइरहेको छ। सामान्यत: धेरै पानी परेपछि (वर्षा भएपछि) बाढी हुन्छ। ‘धेरै वर्षा’को अर्थ कि त लामो समय पानी परिरहनु हो कि थोरै समयमा तीब्र वर्षा हुनु हो। लगातार पानी पर्‍यो भने जमीनले सोस्न छोड्छ र सवै वगेर जाँदा ठूलो बाढी सिर्जना हुन्छ। कहिलेकाहीँ त्यस्तै बाढी ४०–५० वर्षपछि आउने भीषण बाढी भइदिन्छ। यसबाहेक ‘क्लाउड बर्ष्ट’ भयो भने पनि ठूलो बाढी आउँछ। मेलम्ची क्षेत्रमा ‘क्लाउड बर्ष्ट’ भएको थियो कि थिएन भन्ने एकिन छैन। 

उच्च पहाडी क्षेत्रमा हिमताल विष्फोट भएर पनि यस्तो खालका बाढी आउँछन्। हाम्रोजस्तो पहाडी मुलुकमा चाहिँ प्रायः ‘क्लाउड बर्ष्ट’ भएपछि पहिरो गएर केही घण्टा वा दिन साँघुरो खोचमा नदी थुनिने र अन्तिममा त्यो फुटेर ठूलो बाढी आउने हुन्छ। अहिलेसम्म हामीले बुझेको पनि यही हो। यी कुराहरुलाई हेर्दा मेलम्ची क्षेत्रको घटनामा पानी परेको (वर्षा भएको) रेकर्ड हेर्दा ‘क्लाउड बर्ष्ट’ भएको देखिँदैन। पहिलेका आँकडाहरु हेर्दा पनि त्यही क्षेत्रमा त्यो भन्दा निकै ठूलो वर्षा भएको पाइन्छ। तर, त्यसबेला पनि त्यति ठूलो बाढी आएको छैन। अनि त्यस्तो खालको लेदोसहितको बाढी पनि आएको छैन। त्यसकारण मेलम्ची क्षेत्रमा के भएको हो भन्नेबारे गहन अध्ययन हुनुपर्छ। 

हामी सामान्यतया नजानेका कुरा कारण पत्ता नलगाई त्यसै छाडिदिन्छौं। तर, कतिपयले आफ्नो अनुभवका आधारमा यही भएको हो भनेर ठोकुवा गरि दिन्छन्। त्यो तथ्यसँग मेल खान्छ या खाँदैन भनेर हेर्दैनन्। डोजर चलाइएको, खोलाकिनारमा बस्ती बसाइएकोले यस्तो भएको भनेर अहिले आइरहेका टिप्पणी त्यसका उदाहरण हुन्। विज्ञानको धर्म पछ्याउने हो भने त्यसो गर्नु अनैतिक हुन्छ। जुन कुराको चित्त बुझ्दो प्रमाण छैन, त्यसलाई यसै होला भन्नु अनैतिक हुन्छ। एउटाले ‘क्लाउड बर्ष्ट’ भयो भन्ने, अर्कोले ठूलो पोखरी बन्यो भन्ने कुरा गर्ने गर्नुभन्दा बहुविधागत अध्ययन टोली बनाएर अध्ययन गरी त्यसको निर्क्योल गर्नेमा जोड दिनुपर्छ। 

के कारणले यति ठूलो बाढी गयो? बर्षा भयो भने कति ठूलो वर्षा भयो? कति लामो अवधिसम्म वर्षा भयो? त्यहाँको भौगोलिक धरातल, भिरालोपन, भूउपयोग जस्ता कुराको प्याटर्न हेर्नुपर्छ। आँकडाको कमी वा ज्ञानको कमी हो भने त्यसलाई पुर्ताल गर्ने प्रयासमा लाग्नुपर्छ। विना ठूलो वर्षा मेलम्चीमा ५० वर्षपछि यति ठूलो बाढी आयो भनिएको छ, त्यसो हो भने यो त अरु ठाउँमा पनि आउन सक्छ। त्यसकारण वैज्ञानिक अध्ययन टोलीले स्थलगत रुपमासमेत यसको अध्ययन गर्नुपर्छ जुन नेपालको लागि मात्र होइन विश्वकै चासोको विषय हुन सक्दछ। यदि ठूलो पानी नपरेरै पनि यत्रो बाढी आउन थालेको हो भने देशभरिकै बस्तीहरुको, तिनको जोखिमको बारेमा पनि पुनर्विचार गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसकारण पनि गहिरो अध्ययन गरेर कारण निर्क्योल गरिनुपर्छ। 

Ncell 2
Ncell 2
nimb
nimb

तर, यस्तोमा एउटै फ्याक्टर नै निर्णायक हुँदैन। मेलम्ची क्षेत्रको विपत्तिबारे एउटा निचोडमा पुग्ने हो भने पनि त्यहाँ कुन चाहिँ कारण कति जिम्मेवार थियो भनेर पनि हेर्नुपर्छ। मानौं, वर्षाले कमजोर भिरपाखोमा सानो पहिरो उत्पन्न भयो तर ठाडो भिरको पहिरो वेगले वग्दै खोचमा झरेर नदी थुनिदिएको खण्डमा त्यहाँ उत्पन्न हुने अस्थायी ताल विष्फोट हुँदा भयंकर बाढी उत्पन्न गर्दछ। भिरालो एरियाको पहिरो आफैमा एउटा ठूलो जोखिमको कारण हुन्छ। त्यसले आधा घण्टा मात्र पनि नदीलाई थुनिदियो भने ताल बन्छ। अनि त्यो फुट्दा वा खुल्दा त्यसले जुन बाढी ल्याउँछ, त्यसले सँगै वरपरका रुख, ढुंगा, माटो सबै बगाएर ल्याउँछ। 

भिरालो भएकाले त्यसले सामान्यभन्दा कैयौं गुणा बढी बेगको बाढी उत्पन्न गर्छ। भन्नुको मतलब माथि बाढी सानै थियो भने पनि स्लोपको कारणले गर्दा सोचेको भन्दा निकै बढी शक्तिशाली हुन्छ। अनि त्यहीअनुसार क्षति पनि निकै बढी हुन्छ। मेलम्चीको अर्को फ्याक्टर, मेलम्ची बजार पनि त बगरमा बसेको हो। अहिले नहोला, कुनै न कुनै बेला त त्यो नदी हिडेकै क्षेत्र भएर तटीय क्षेत्र भनिएको हो। त्यही बगरमा बस्ती फिजिइसकेको हुनाले बजारलाई बढी क्षति गर्यो। 

तर, यी कुरामा कुन कुरा कति जिम्मेवार हुन्, कति पर्सेन्ट कारण यही हुन् भन्ने पाटोमा अध्ययन नगरी यहीकारण भयो भन्न मिल्दैन, हुँदैन। 

max tiger cn
max tiger cn
tvs-dashain-2083
tvs-dashain-2083

२०५० सालमा धादिङको गजुरी क्षेत्रमा आएको बाढीको स्वरुप जस्तो थियो, मेलम्चीमा लगभग त्यस्तै देखिन्छ। नेपालमा आएकामध्येको त्यो ठूलो बाढी थियो। त्यसबेला पृथ्वी राजमार्गका धेरै पुल भत्केका थिए। कुलेखानी जलविद्युत आयोजनाको ड्याम फुटेको थियो। त्यो बागमतीमा मिसिएपछि सर्लाहीतिर ठूलो जनधनको क्षति भएको थियो। माथि त्यो सानो बाढी थियो। तर, क्लाउड बस्र्ट भएर पहिरो गएकाले तल आउँदा भीषण बाढी बन्यो। त्यसमा पानी मात्र थिएन, ठूल्ठूला ढुंगा, रुखसहितको गेग्रान थियो। 

हामीकहाँ धेरैजसो नदीनाला हिमाली क्षेत्रबाट आउँछन् र भिरालो ठाउँमा बग्छन्। त्यहीकारण ती ठाउँमा यति पानी पर्दा यति ठूलो बाढी आउन सक्छ भनेर गर्ने अनुमान सही नहुन सक्छ। अरु ठाउँमा यति पानी पर्दा यति बाढी आउँछ भनेर जुन वैज्ञानिक आकलन गरिएको हुन्छ, त्यो नेपालका नदीनालाका हकमा लागु हुँदैन। समथर भूमिमा बग्ने नदीनालामा त्यो मिल्छ, तर भिरालो ठाउँमा मिल्दैन। किनभने त्यसले ढुंगा कति बगाउँछ, माटो कति कटान गर्छ भन्ने आकलन गर्न सकिन्न। स्लोपमा बग्दा त्यसको शक्ति सामान्य अवस्थाभन्दा तीन गुणा बढी हुन्छ। भिरालो क्षेत्र, त्यसमाथि भल पहिरो मिसियो भने तल्लो तटमा त्यसले ठूलो क्षति निम्त्याउँछ। 

(जल तथा मौसमविज्ञ दाहालसँगको कुराकानीमा आधारित)
 

प्रकाशित मिति: बिहीबार, असार ३, २०७८  २१:२७

नेपाललाइभमा प्रकाशित सामग्रीबारे कुनै गुनासो, सूचना तथा सुझाव भए हामीलाई nepallivenews@gmail.com मा पठाउनु होला।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
64x64
ङमिन्द्र दाहाल, पीएचडी 
लेखकबाट थप
कारण पहिल्याएनौं भने मेलम्चीले भोगेको विपत्ति धेरैतिर दोहोरिन सक्छ
सम्बन्धित सामग्री
छठ घाटमा राजनीतिक उपस्थिति : ‘भक्ति’ कि ‘शक्ति’ को खोजी यस वर्ष छठको रौनकले मधेसका घाटलाई तताएन मात्र बरु काठमाडौं खाल्डोको सिंहदरबार वरिपरिकेन्द्रित कोलाहल पनि केही दिनका लागि मथ्थर भयो ।... सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
रावणका दश शिरदेखि लुसिफरको पतनसम्मः नेपालको राजनीतिमा शक्ति र अहंकार सरकारको हरेक निर्णयको विरोध गर्नु प्रतिपक्ष हुनु होइन, त्यस्तै सरकारका हरेक निर्णयलाई समर्थन गर्नु पनि लोकतान्त्रिक जिम्मेवारी होइन।... आइतबार, कात्तिक २९, २०८३
लोकपर्व छठ र यसका विभिन्न महत्वहरु संसारका लगभग सबै संस्कृतिमा सूर्य उपासनाको महत्वपूर्ण स्थान रहि आएको छ तर भारत र नेपालको भोजपुरी र मैथिली भाषी क्षेत्रमा सूर्य उपासन... आइतबार, कात्तिक २९, २०८३
ताजा समाचारसबै
पशुपति गौशाला धर्मशाला पशुपतिमै फिर्ता, जिल्ला र उच्च अदालतको फैसला सर्वोच्चबाटै सदर मंगलबार, मंसिर १, २०८३
डिकवेलाको अर्धशतकमा सुदूरपश्चिमलाई हराउँदै लुम्बिनी एनपीएलको फाइनलमा मंगलबार, मंसिर १, २०८३
स्थानीय निर्वाचनको तयारी र संगठन परिचालन एमालेको राष्ट्रिय भेलाको मुख्य एजेन्डा मंगलबार, मंसिर १, २०८३
निरन्तर ओरालो लागेको सुनको मूल्य कतिसम्म पुग्छ ? मंगलबार, मंसिर १, २०८३
सुदूरपश्चिमका कप्तान दीपेन्द्रद्वारा रेकर्ड : हिर्काए ३ अर्धशतक मंगलबार, मंसिर १, २०८३
सबै हेर्नुहोस
भिडियो ग्यालरीसबै
नेपाली कांग्रेस देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेला (लाइभ)
नेपाली कांग्रेस देउवा पक्षको राष्ट्रिय भेला (लाइभ) शुक्रबार, साउन २९, २०८३
जरुरी सम्बोधनको बाध्यता किन? कांग्रेस बैठकमा विश्वप्रकाश शर्मा बोल्दै (लाइभ)
जरुरी सम्बोधनको बाध्यता किन? कांग्रेस बैठकमा विश्वप्रकाश शर्मा बोल्दै (लाइभ) शुक्रबार, साउन २९, २०८३
शेरबहादुर देउवा स्वदेश फर्किनुअघि विमानस्थलमा नेताकार्यकर्ताहरूकाे भीड
शेरबहादुर देउवा स्वदेश फर्किनुअघि विमानस्थलमा नेताकार्यकर्ताहरूकाे भीड बिहीबार, साउन २८, २०८३
लेखा समितिको बैठक (लाइभ)
लेखा समितिको बैठक (लाइभ) बुधबार, साउन २७, २०८३
राष्ट्रिय सभा बैठक (लाइभ)
राष्ट्रिय सभा बैठक (लाइभ) बुधबार, साउन २७, २०८३
सबै हेर्नुहोस
ट्रेण्डिङ
बझाङमा अटो दुर्घटना अपडेट: मृत्यु हुनेको संख्या ४ पुग्यो, चालक नियन्त्रणमा सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
स्कुटर दुर्घटनामा दुई जनाकाे मृत्युु सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
शेख हसिनाको गृहजिल्ला गोपालगञ्जमा हिंसा र प्रदर्शन चर्कियो सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
मोटरसाइकल दुर्घटनामा एक जनाको मृत्यु सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
लोहोरो प्रहारबाट श्रीमतीको मृत्यु, श्रीमान पक्राउ मंगलबार, मंसिर १, २०८३
सबै हेर्नुहोस
अन्तर्वार्ता
लुम्बिनी लायन्सलाई अझ बलियो बनाउँदै नेपाली क्रिकेटमा योगदान दिन चाहन्छौँ : अध्यक्ष जिसी नेपाल लाइभ
दरबारको दशैं सधैं सम्झिरहन्छु : आनन्द कार्की [दशैं वार्ता] नेपाल लाइभ
दशैंमा स्वास्थ्यको ख्याल राखौं, सन्तुलित खाना खाउँ नेपाल लाइभ
सबै हेर्नुहोस
विचारसबै
छठ घाटमा राजनीतिक उपस्थिति : ‘भक्ति’ कि ‘शक्ति’ को खोजी धर्मेन्द्र झा
रावणका दश शिरदेखि लुसिफरको पतनसम्मः नेपालको राजनीतिमा शक्ति र अहंकार सुरेश गिरी
लोकपर्व छठ र यसका विभिन्न महत्वहरु आनन्द अस्तित्व
विश्वव्यापी बन्दै छठ पर्व नेपाल लाइभ
सबै हेर्नुहोस
ब्लग
आईजीपी प्रकरणः दोहोरिएला रुक्मांगद कटवाल काण्ड? शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
राइड शेयरिङमा मनपरी भाडा र असमान प्रतिस्पर्धा शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
भिन्तुना आन्दोलनः म्हपुजाको दिन प्रधानमन्त्री उपस्थित भएको त्यो क्षण मंगलबार, कात्तिक २४, २०८३
सबै हेर्नुहोस
लोकप्रिय
विरोध हुँदाहुँदै सूचना प्रकाशन शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
पृथ्वी राजमार्गसहित दुई सडकखण्ड अवरुद्ध शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
बझाङमा अटो दुर्घटना अपडेट: मृत्यु हुनेको संख्या ४ पुग्यो, चालक नियन्त्रणमा सोमबार, कात्तिक ३०, २०८३
माइक्रोबस दुर्घटनामा १० जनाको मृत्युु, पाँच घाइते बिहीबार, कात्तिक २६, २०८३
इनम कनेक्सन : कांग्रेस नेता उमेश श्रेष्ठका भाई पक्राउ शनिबार, कात्तिक २८, २०८३
सबै हेर्नुहोस
Nepal Live
Nepal Live

सम्पर्क ठेगाना

Nepal Live Publication Pvt. Ltd.,
Anamnagar, Kathmandu, Nepal

DEPARTMENT OF INFORMATION
AND BROADCASTING
Regd Number :

1568/ 076-077
अध्यक्ष : अनिल न्यौपाने
प्रधान सम्पादक : राम प्रसाद दाहाल

टेलिफोन

News Section: +977-1-5705056
Account : +977-1-5705056
Sales & Marketing: 9841877998 (विज्ञापनका लागि मात्र)
Telephone Number: 01-5907131

ईमेल

[email protected]
[email protected]

मेनु

  • गृहपृष्ठ
  • मुख्य समाचार
  • बिजनेस लाइभ
  • ईन्टरटेनमेन्ट लाइभ
  • स्पोर्टस लाइभ
  • महाधिवेशन विशेष
  • अभिलेख
  • कोरोना अपडेट
  • स्थानीय निर्वाचन
  • प्रतिनिधि सभाकाे निर्वाचन
  • युनिकोड
Nepal Live

सूचना विभाग दर्ता नं.

१५६९/०७६-७७

ईमेल

[email protected]
© 2026 Nepal Live. All rights reserved. Site by: SoftNEP
सर्च गर्नुहोस्